Page 71 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Evcilleştirme, genellikle “vahşi” doğmuş bir hayvanın, insanlardan kaçınma-
sının önüne geçilerek onların varlığını kabul etmesinin sağlanması yolu ile hay-
vanın gösterdiği koşullu davranış değişikliği sonucunda onun uyumlu hale geti-
rilmesi olarak tanımlanır. Evcilleştirme, insanlara karşı kalıtsal bir yatkınlığa yol
açan, yetiştirilmiş bir soyun kalıcı bir genetik modifikasyonudur. Bu süreç, ‘vahşi’
ve ‘yerli’ olarak tanımlanan iki kutup arasında gerçekleşir. Çevresel, biyolojik ve
kültürel faktörlerin üzerinde yarattığı etkinin kapsamına bağlı olan çeşitli evcil-
leştirme aşamaları mevcuttur. Bu faktörlerin canlı organizmalar üzerinde hızlı
veya kademeli bir etkisi olabilir. Evcilleştirmenin “vahşi” aşamasında, belirli bir
organizma popülasyonu genellikle insan üzerinde doğrudan veya dolaylı herhan-
gi bir etki deneyimine sahip değildir. Evcilleştirme, belirli bir popülasyonun ha-
yatta kalma, üreme ve beslenme gibi konularda tamamen insanlara bağımlı oldu-
ğu “yerli” aşamada sona erer (Carlos vd., 2009).

Şekil 2: Neolitik Devrim’in evreleri (Grinin&Grinin, 2016)

Bitki evcilleştirme süreci ise birkaç aşamada ele alınabilir: Bu süreçler, is-
tenen özellikler için bitkilerin rastgele seçimi (MÖ 8500’e kadar); istenilen özel-
liklere sahip bitkilerin bilinçli olarak yetiştirilmesi (yaklaşık 10.500 yıl önce);
özellikleri geliştirmek için kasıtlı yetiştirme (18.yy); bilimsel ıslah (20.yy başları)
ve doğrudan genetik manipülasyon (20.yy -21.yy) olarak sıralanabilir (Sadowski,
2017).

Tarımın gelişimini başlatan “bitki evcilleştirmenin” ilk kez insanlar tarafından
nasıl, nerede ve ne zaman gerçekleştirildiğine dair sorulara bu alanda yapılan çok
sayıda araştırmaya rağmen hala kesin bir yanıt vermek mümkün değildir. Son yıl-
larda, botanikçiler, coğrafyacılar, arkeologlar, antropologlar ve doğa tarihçileri tara-
fından yürütülen disiplinler arası araştırmalar, tarımın kökeni hakkında en azından
bazı şüpheleri ortadan kaldırmamıza olanak sağlayan farklı bilgiler sağlamıştır.

70