Page 74 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi
birdenbire ve doğrudan Osmanlı İmparatorluğu’na adapte edilemediği zamanla görülecektir. İstanbul’da
bile yalnızca belirli bir kesim tarafından benimsenen modernleşme eğiliminden taşrada bahsetmek olası
değildir. Tanzimat ile ilan edilen modernleşme adımları, yüzyılın devamında da tam anlamıyla topluma
yerleşmez; zamanla ikilik doğurur. 1841 yılında İstanbul’un İngiltere büyükelçisi olarak görev alan
Stratford Canning ise “yeni Türk imajının” ikiliğinden şu şekilde bahseder:

(…) her gün Türklerin övülmeye değer özelliklerine tanık oluyorum. Öyle özellikler ki bunlar, iyi
yönetildiği takdirde İmparatorluğun bütün bir dünyaya karşı ayak diremesine el vereceğine inancım
var. Neylersin ki, idare tepeden tırnağa kötü, devlet adamları nasıl bir batak içinde olduklarını
biliyorlar ama düzeltmek için ne cesaretleri ne de yetenekleri var. Bu zor işin altından kalkmayı
gözü yiyenler ise halkın önyargılarıyla yapılması gereken devrimleri nasıl bağdaştıracaklarını
bilemiyorlar. Bunsuz da bir iş yapmaya imkân yok.66

Marx’ın kolektif disiplin ilkesine dönülecek olursa, bu ilkenin Tanzimat üzerindeki etkisi seyyahların
kaleminden açık bir ikilem olarak aktarılır; her biri iki İstanbul’dan bahseder: biri Avrupa’nın uzantısı olan Galata
ve Pera, öteki ise gelenekselin korunduğu Anadolu yakası. Fransız seyyahlar için “taşra” fetişleştirilecek kadar
önemli bir unsurdur çünkü hayal ettikleri Doğu imajının en saf halini içinde barındırır; modernleşmenin uzağında
olduğundan, bozulmamış bir yapıyı yansıtır.67 Flandin de Kılıç Ali Paşa Camii’nin yanında Rumeli ve
Anadolu’dan gelen pazarcıların kıyafetlerini gördüğünde, Sultanın Hatt-ı Şerif’inde emrettiği değişikliklere hiç
uymadan eski geleneksel kıyafetleriyle gelen köylülerden hevesle bahseder.68 (Res. 5)

Resim 5: Kılıç Ali Paşa Cami, Flandin, İstanbul, 46.
66 Gürsoy Şahin, İngiliz Seyahatnamelerinde Osmanlı Toplumu ve Türk İmajı, İstanbul: Gökkubbe Yayınları, 2017, 150.
67 Aksakal, Politik Romantizm ve Modernite Eleştirileri, 41.
68 Flandin, İstanbul, 47.

73