Page 23 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

imkânı yoktur.”5

Bu çerçevede genç Cumhuriyet’in yöneticileri kalkınma hamlelerinin geciktirilmeden atılması için gi-
rişimlere başlamış ve bu amaçla farklı alanlarda fabrikalar açılmıştır. Otomotiv sektöründe ise özel sektörün
girişimleriyle ithalat yöntemi izlenmiştir. 1928 yılı itibariyle tüm ülkede yaklaşık 1500 otomobil olduğu düşü-
nülmektedir.6 Bu veri o dönem için Türkiye’de otomobilin ulaşılması ve sahip olunması son derece “lüks” bir
araç olduğunu göstermektedir. Bu dönemde, 1929’da Ford Company, Türkiye’de otomobil ve kamyon montajına
başlamış ancak II. Dünya Savaşı’nın da etkisiyle bu alanda istenilen ilerleme gerçekleşmemiştir. 1950 yılına
gelindiğinde, yapılan seçimler sonucunda iktidar el değiştirmiş ve liberal ekonomi politikalarını benimseyen
Demokrat Parti (DP) tek başına iktidara gelmiştir. Bundan sonraki on yılda montaj sanayi alanında önemli
adımlar atılmış, özel sektör girişimleri desteklenmiştir. Örneğin, Başbakan Adnan Menderes, iş adamı Vehbi
Koç’a, Ford firmasının sahibi II. Henry Ford ile yapacağı görüşmede sunulmak üzere bir referans mektubu ver-
miştir.7 Uzun soluklu görüşmelerin neticesinde, 1959’da Ford-Koç ortaklığıyla Otosan A.Ş. kurulmuş ve “Ford
Thames” kamyon ile “Ford Consul” model otomobil8 Türk mühendis ve işçileri tarafından üretilmeye başlan-
mıştır.9

Yerli otomobil üretim fikrinin ortaya çıkışı

Türkiye’nin otomobil serüveni yukarıda da ifade edildiği gibi, ithalat ve montaj sanayi üzerine olmuştur.
Ancak zaman içerisinde otomobil ve üretimi ile ilgili önemli bir bilgi birikimi de oluşmuştur. Bu arada, DP’nin
liberal ekonomi anlayışı yerini, 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi’nin ardından yönetime geçen Millî Birlik Ko-
mitesi (MBK) ile daha planlı bir ekonomi modeline bırakmış ve 30 Eylül 1960’ta Devlet Planlama Teşkilatı
(DPT) kurulmuştur.10 DPT’nin görevleri arasında “Memleketin tabiî, beşerî ve iktisadi her türlü kaynak ve im-
kânlarını tam bir şekilde tesbit ederek takip edilecek iktisadi ve sosyal politikayı ve hedefleri tayinde Hükümete
yardımcı olmak”11 yer almaktaydı. Bu arada, 1961 yılının bütçesi bir önceki yıla göre 1 milyar 200 milyon TL
daha fazla olacak şekilde 8.638.000.000 TL olarak belirlenmiş ve bunun da yaklaşık üçte biri yatırımlara ay-
rılmıştır. Maliye Bakanı Kemal Kurdaş yatırımlarda önceliğin “DP iktidarı döneminde başlanılan işlerin biti-
rilmesi” olduğunu ifade etmiştir.12

Devlet ve Hükümet Başkanı Cemal Gürsel de 1961 yılı bütçesinin oluşturulurken “ihtiyaçlara öncelik

5 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I-III, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 2006, s. 291.
6 Önder Küçükerman, Anadolu Tasarım Mirasının Ayak İzlerinde Türk Otomotiv Sanayi ve 40. Yılında TOFAŞ 1968-2008, Arkeoloji ve Sanat
Yayınları, İstanbul 2008, s. 223.
7 Azcanlı, age, s. 82.
8 Küçükerman, age, s. 237.
9 Azcanlı, age, s. 86.
10 Bir yazıda, DPT’nin kurulmasıyla, “Planlı çalışmaya aklımız yattı. Hiç değilse teşkilatı kurduk ve raylar üzerinde gider bir katar haline koy-
duk” denmiştir. Rıza M. Kandiller, “1961 Bütçesine Dair Müşahedeler”, Türkiye İktisat Gazetesi, 9 Şubat 1961, s. 1.
11 T.C. Resmî Gazete, 5 Ekim 1960, s. 2274.
12 Cemil Koçak, 27 Mayıs Bakanlar Kurulu Tutanakları-II, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2010, s. 788.

22