Page 9 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Büyük stereo kart üreticileri dışında Osmanlı İmparatorluğu’na 1850’ler, 60’lar ve 70’lerde gelen
gezgin fotoğrafçılar arasında stereografik imajlar çekenler de olmuştur. Mesela Fransa, İsviçre, İtalya gibi
çeşitli Avrupa ülkeleri hakkında stereoskopik fotoğraflardan oluşan özenli seriler hazırlayan Claude-Marie
Ferrier Osmanlı başkenti üzerinde de çalışmıştı. Özendes’in ifade ettiği gibi Ferrier’nin “Constantinople
serisi 950–1055 olarak 105 adeti. Bu seriler, 13 Haziran 1857’de satışa sunuldu.”25 Diğer gezgin
fotoğrafçılar arasında “Good’s Eastern Series” stereo kartlarıyla bilinen Frank Mason Good26; Turquie au
Stéréoscope serisiyle öne çıkan Charles Gérard27; elle renklendirdiği stereo kartlarıyla ayrışan Jules
Andrieu; Christian Paier ve Alois Beer sayılabilir.28 Sırasıyla Fransa, İngiltere ve Avusturya’dan gelen bu
fotoğrafçıların Osmanlı başkentinde çektiği kimi fotoğrafları kayda geçmiştir. Hedef kitlelerini Osmanlı
fotoğraf pazarından ziyade, esas faaliyet gösterdikleri ülkelerdeki alıcıların oluşturduğunu söylemek
mümkündür.

Osmanlı’nın Stereoskop Deneyimi

Osmanlı İmparatorluğu’nda fotoğraf tarihi hakkında kapsamlı yayınlar günden güne artarken yerel
bağlamda stereoskop kullanımı ve stereograflar (stereo kartlar) hakkındaki çalışmalar oldukça kısıtlı
miktardadır. Önceki bölümde görüldüğü gibi araştırma odağı çoğunlukla Osmanlı şehirlerinin, yaşamının
ve kültürünün stereograflardaki temsili olmuş, turistlere yönelik Oryantalist imgeler üzerinde tartışılmıştır.
Bu bölüm Osmanlı deneyiminde stereoskop kullanımı ve stereograflar hakkındaki bilgileri bir araya
getirerek farklı bir araştırma alanına dikkat çekmeyi amaçlar.

Osmanlı sarayında fotoğrafa duyduğu yoğun merakıyla öne çıkan padişah bilindiği gibi II.
Abdülhamid’dir (hükümdarlığı 1876–1909). Yıldız Sarayı Albümleri adıyla anılan fotoğraf koleksiyonu
siparişler, hediyeler ve satın alımlar yoluyla özenle bir araya getirilmiş 36 binden fazla imajı içermektedir.
Farklı yönleriyle araştırma konusu olan bu zengin görsel arşiv henüz stereoskopik fotoğraflar açısından
detaylı olarak ele alınmamıştır ve bilgiler çok kısıtlıdır. Bununla birlikte, II. Abdülhamid’in stereo kartlara
olan ilgisinin izlerini farklı kaynaklarda sürmek mümkündür. Örneğin, Osmanlı arşivlerinde bulunan 1900
tarihli belge “Paris Sefaret-i Seniyyesi vasıtasıyla Paris’ten satın alınan stereoskop aleti ile fotoğraf
bedellerinin ödenmesi” hakkındadır.29 Bu siparişin bir sene öncesinde ise Alman İmparatoru II. Wilhelm
(hükümdarlığı 1888–1918) İstanbul ve Filistin gezileri sırasında çekilen fotoğrafları üç boyutlu olarak

25 Özendes, Osmanlı İmparatorluğu’nda Fotoğrafçılık, 180.
26 Ayrıca bkz. Özendes, Osmanlı İmparatorluğu’nda Fotoğrafçılık, 204.
27 Rijksmuseum’un websitesinde bu seriden çeşitli fotoğraflar görülebilir.
28 Bahattin Öztuncay, The Photographers of Constantinople: Pioneers, Studios and Artists from 19th Century Istanbul,
cilt 1, Text & Photographs (Istanbul: Aygaz, 2003), 91–97.
29 BOA, HH.İ., 129/39 (13 Rabiulevvel 1318 [11 Temmuz 1900])

8