Page 8 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Washington’daki Library of Congress’in arşivinde bulunan Osmanlı döneminde çekilmiş
stereoskopik fotoğrafları inceleyen Bahar Gürsel, Underwood & Underwood imajlarındaki stüdyo
ortamında kurgulanmış—mesela harem konulu—hayali sahnelere işaret ederek Oryantalizm
perspektifinden bir okuma yapar:

Birleşik Devletler’de gerçekleştirmek istedikleri “sanal turizm” gezileri kapsamında uzunca bir
müddet milyonlarca Amerikalı tarafından satın alınıp ilgiyle incelenmiş olan birçok stereograf
kartında, Amerikan şehirlerinden ve günlük yaşamından oldukça değişik olan ve bu yüzden ilgi
uyandıran Osmanlı şehirlerindeki medeniyet ve çok kültürlü gündelik hayatı vurgulayan dış
mekanlar, binalar ve insanlar betimlendi. Fakat yansıtılan bu hayranlık ve ilginin yanı sıra Batı’nın
Doğu’ya bakış açısında saklı olan ötekileştirme ve olumsuz özelliklerle bağdaştırma dürtüsü de
güçlü bir şekilde hakim olmaya devam etti.22

Buna karşın, Kilburn’ün Osmanlı sokaklarında günlük yaşamı—örneğin, İstanbul’da bir Yahudi
mahallesinin görünüşü; bir dondurma satıcısı ve müşterileri—konu alan stereo kartlarında “daha gerçekçi
ve objektif bir bakış açısı” ortaya koyduğunu ifade eder.23

Araştırmalar sırasında bu konuda literatürün oldukça sınırlı olduğu görülmüştür. Bahsi geçen stereo
kart üreticilerinin Osmanlı konulu stereo kartlarını kataloglamak ve onları konu, teknik özellikler, dağıtım
koşulları, satışlara dair varsa arşiv belgeleri gibi açılardan incelemek gereklidir, ancak böyle bir çalışma
bu makalenin kapsamını aşacaktır. Yine göz ardı edilmiş önemli bir konu da bu stereo kartların arka
yüzlerinin dijital veritabanlarına genellikle eklenmemiş olmasıdır. Oysa Underwood & Underwood ve
Keystone View Company gibi firmalar genellikle görüntüyü açıklayıcı ve bakanı yönlendiren bir metni
stereo fotoğrafların yapıştırıldığı kartonun arkasına basarlar. Bu metinlerin imajla beraber yakın okumasını
yapmak onların Doğu’da üretilmiş bu fotoğrafların Batı’daki algılanışlarına dair eşsiz bilgiler verir.
Metindeki anlatıcı, somut bilgilerle lokasyonu tarif ederek—örneğin, enlem boylam bilgisini aktararak—
tarihini özetler ve stereoskopta fotoğrafı inceleyen kişiye rehberlik yapar. Bununla birlikte, zaman zaman
ön yargılarını satır aralarında ifade etmekten de geri durmaz. Mesela Keystone View Company’nin “Meşhur
Galata Köprüsü ve Haliç” başlıklı fotoğrafının arkasında şöyle bir tasvir vardır: “[…] İleride itfaiye
gözcülerinin oturduğu Galata Kulesi yükselir. Köprü ile kule arasında pis, dar sokakların ördüğü bir ağ
vardır. […]”24 Dolayısıyla, bu stereo kartların toplu incelenmesi Osmanlı başkentine yöneltilen sanal
turistik bakışın niteliğine dair daha kapsamlı fikir verecektir.

Amerikan Stereograf Kartlarındaki Osmanlı İmgesi,” Journal of Universal History Studies 3, no. 1 (2020): 104–112,
https://doi.org/10.38000/juhis.738362.
22 Gürsel, “Geç On Dokuzuncu ve Erken Yirminci Yüzyıl Amerikan Stereograf Kartlarındaki Osmanlı İmgesi,” 112.
23 Gürsel, “Geç On Dokuzuncu ve Erken Yirminci Yüzyıl Amerikan Stereograf Kartlarındaki Osmanlı İmgesi,” 108.
24 Keystone View Company, “The Famous Galata Bridge and the Golden Horn, Constantinople, Turkey,” Southern
Methodist University Libraries, https://digitalcollections.smu.edu/digital/collection/bml/id/396, erişim tarihi 8 Ocak
2026.

7