Page 4 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Osmanlı Deneyiminde

Stereoskopik Fotoğraflar

Dr. Alev Berberoğlu*
Stereoskop aracılığıyla iyi bir fotoğrafa bakmanın ilk etkisi, hiçbir resmin yaratamayacağı türden
bir sürprizdir. Zihin, resmin en derinlerine doğru yol alır. Ön plandaki bir ağacın cılız dalları,
gözlerimizi oymak istercesine bize doğru uzanır. Bir figürün dirseği, bizi neredeyse rahatsız edecek
kadar öne çıkar. Sonra, Doğa’nın bize verdiği sonsuz karmaşıklık duygusunu hissetmemizi sağlayan
korkunç miktarda ayrıntı vardır. Bir ressam bize büyük formları gösterir; stereoskopik imaj ise hiçbir
şeyi esirgemez, her şey orada olmalıdır, her bir dal parçası, her saman çöpü, her çizik—tıpkı San
Pietro Bazilikası'nın kubbesi, Mont Blanc'ın zirvesi veya Niagara'nın sürekli hareket eden dinginliği
gibi—aslına sadık bir şekilde yer almalıdır.
— Oliver Wendell Holmes Sr., "The Stereoscope and the Stereograph"

19. yüzyıl ortalarından başlayarak özellikle Avrupa ve Amerika’da büyük popülerlik yakalayan
stereoskopik fotoğraflar1 ve Osmanlı’ya yansımaları bu makalenin konusunu oluşturur. Stereoskopun
icadının ardından fotoğrafçılıkla buluşarak gelişmesini, yepyeni bir eğlence ve öğrenme aracına
dönüşmesini ele alır. Çalışma, tarihsel çerçeveyi ana hatlarıyla çizdikten sonra yabancı stereo kart
firmalarındaki Osmanlı temsillerini inceler ve Batı’daki stereo kart modasının Osmanlı İmparatorluğu’nda
nasıl deneyimlendiğini sorgular. Kısıtlı kaynaklar orta ve üst sınıf Osmanlı kent sakinlerinin stereoskop
tecrübelerine dair oldukça az bilgi verirken, sarayın, özellikle fotoğraf tutkusuyla bilinen Sultan II.
Abdülhamid’in bu alanla da yoğun biçimde ilgilendiğini, sipariş ve hediye yoluyla stereoskoplar ve stereo
fotoğraflar edindiğini ortaya koyar.

Stereoskopik Fotoğrafın Kökenleri
Stereoskopi, iki boyutlu imajlara derinlik katarak onları üç boyutlu gibi gösteren ve bu sayede kişide
şaşırtıcı bir etki bırakan bir optik tekniktir. İnsan gözünün binoküler görme özelliğini yeniden üreterek
derinlik yanılsamasına ve sanal bir mekânsallık oluşmasına sebep olur. Stereoskopik fotoğrafta, aynı

* https://orcid.org/0000-0002-9317-1452
1 Stereograflar, stereo fotoğraflar, stereo kartlar, stereografik kartlar da denir.

3