Page 5 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

objenin hafifçe değişik açılardan çekilmiş iki resmine (insanın iki gözü arasındaki mesafe gibi 6,5 cm
olacak şekilde) yine aynı mesafeyi muhafaza eden stereoskop denilen vizörden bakıldığında iki resim
birleşerek tek görüntü oluşturur ve bu oluşan görüntü de derinlik illüzyonu yaratır.

Stereoskopi, fotoğrafın icadının 1839’daki ilanından bile önce İngiliz fizikçi Charles Wheatstone
(1802–1875) tarafından keşfedildi. Wheatstone, stereoskopu 1832’te icat etti, 1838’de araştırma sonuçlarını
duyurdu ve yaklaşık 1841’de ilk fotoğrafçılarla irtibat kurarak stereoskopik fotoğraf denemelerine başladı.2
Dagerotip fotoğrafların metal yüzeylerindeki yansımalar iyi sonuç almasını zorlaştırırken, kalotip
fotoğraflarda kısmen daha başarılı denemeler yapabilmişti, ama pratik bir çözüme ulaşamadı.3

1849’da David Brewster (1781–1868) kendi buluşu olan “Lentiküler Stereoskop”u the Royal
Society of Edinburgh’ya sundu ve aynı yıl Andrew Ross tarafından yapılan ilk modeli the British
Association toplantısı sırasında sergiledi. Ertesi yıl Brewster stereoskopunu Paris’e götürdü ve çeşitli
görüşmeler sonrasında optisyen Jules Duboscq bazı önerilerle bu aleti geliştirmesini sağladı (şek. 1).
Duboscq’un buradan hareketle yaptığı stereoskoplar 1851’de Londra’da Kristal Saray’da düzenlenen
Büyük Sergi’de teşhir edildi ve Kraliçe Victoria’nın dikkatini çekti. Başta A. Claudet (1797–1867) olmak
üzere Beard, Mayall, Kilburn ve Williams gibi fotoğrafçıların stereoskopik imajları Büyük Sergi’de ilgi
odağı oldu ve kısa zaman içinde yeni stereoskop tasarımları ortaya çıkmaya başladı (şek. 2).4

Modaya Dönüşmesi ve Bazı Kullanım Alanları

1851’deki Büyük Sergi’nin ardından Batı’da stereoskoplara ve stereografik fotoğraflara ilgi günden
güne artarak bir moda haline geldi, öyle ki sadece üç ay içinde Londra ve Paris’te 250.000 adet stereoskop
satılmıştı.5 1860’lara gelindiğinde ise neredeyse her orta sınıf İngiliz ailenin evinde bir stereoskop ve stereo
kartlar olduğu söylenir.6 Dahası, George Swan Nottage the London Stereoscopic Company’yi 1854’te
kurduğunda 10.000 stereo kartı satışa sunmuşken, 1858’de hem İngiltere hem de dış ülkelerdeki ilgi çekici
yerleri gösteren 100.000 adet stereo kart satmaya başladı.7 Aynı firma, Dünya Fuarı’nı fotoğraflama hakkını
elde edebilmek için yüklü miktarda ödeme yapmış ve firmanın fotoğrafçısı William England’ın altı ay boyunca
fuarda çektiği stereoskopik fotoğraflar 300.000 kopya satarak rekor kırmıştı.8 Kısacası, 1850’ler ve 1860’lar

2 Laura Claudet, “Stereoscopy,” Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography, der. John Hannavy (New York: Rout-
ledge, 2008), 1338.
3 Claudet, “Stereoscopy,” 1338.
4 Claudet, “Stereoscopy,” 1339.
5 Claudet, “Stereoscopy,” 1340.
6 Claudet, “Stereoscopy,” 1340.
7 Claudet, “Stereoscopy,” 1340.
8 Bahattin Öztuncay, Silver & Salt: Early Period Photographs from Ömer M. Koç Collection 1843–1860, sergi kataloğu
(İstanbul: Sadberk Hanım Museum, 2017), 78.

4