Page 10 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

görüntüleyebilmesi için Osmanlı padişahına bir stereoskop hediye etmiştir (şek. 8).30

Bahsi geçen Fransız ve Alman stereoskop aletleri dışında II. Abdülhamid’in koleksiyonunda iki
stereoskopun daha bulunduğu ortaya çıkmıştır. TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı’nın 31 Ekim – 31
Aralık 2004 tarihleri arasında Yıldız Istabl-ı Âmire-i Ferhan Manej Binası’nda düzenlediği “Osmanlı
Saraylarında Sanayi ve Teknoloji Araçları” başlıklı serginin kataloğunda bir İngiliz yapımı stereoskop
(şek. 9) şu şekilde tarif edilmektedir:

Stereskop [sic] (Panorama Makinesi) The Paul Mall London. 10x10 santimlik ikiz film
görüntülerini, merceği vasıtasıyla büyüten ve izleyene üç boyutlu ve tek olarak gösteren alettir. Aynı
anda üç kişinin kullanabileceği şekilde tasarlanmıştır. İki yanında, iç kısma yerleştirilmiş, 75 adet
cam veya karton filmin sıralanabildiği iki akordeon şerit bulunmaktadır. Sultan II. Abdülhamid
tarafından Yıldız Sarayı’ndaki fotoğrafhanede kullanılmıştır.31

Aynı katalogta yer alan diğer görüntüleme aletiyle ilgili olarak ise yaklaşık olarak üretim tarihi ve
aynı sultana ait olduğu bilgilerinden başka detay bulunmamaktadır (şek. 10). 1870’lere tarihlenen bu alet
katalogta “stereoskop” olarak tanımlanmış olsa da aslında bir stereografoskoptur (Stereographoscope veya
Stereo Graphoscope), yani hem stereo kartların üç boyutlu olarak görülmesini sağlayan stereo vizör kısmı
bulunur hem de tekil fotoğrafların veya kartpostalların görüntülenmesini sağlayan bir büyüteç kısmı
(graphoscope) vardır.32 Diğer büyükçe stereoskopun aksine bu stereografoskop masa üstüne yerleştirilerek
tek kişinin kullanmasına uygundur.

II. Abdülhamid dönemiyle ilintili bir de Amerika’ya yönelik, stereoskopik fotoğraf talebi söz
konusudur. Sultan, “[…] 31 Aralık 1881’de dönemin ABD sefiri Lewis Wallace’dan masraflarını kendisinin
karşılayacağını belirterek her türlü ateşli silahın fotoğraflarının bulunduğu bir albüm ve ABD’deki ilginç
manzaraların stereoskopik görüntülerinin kendisine gönderilmesini istemiştir.”33 ABD temsilcisi Samuel
Sullivan Cox, talep edilen imajları ve başka birtakım kaynakları 16 Mayıs 1886’da Yıldız Sarayı’nda
padişaha sunmuştur. Dolayısıyla, sultanın 1880’lerde stereo kartları görüntüleyebileceği bir stereoskopu
bulunmalıdır ve uzak ülkeleri üç boyutlu fotoğrafik temsilleriyle deneyimleme yönündeki isteğini bu resmi
alışveriş kapsamında gözlemlemek mümkündür.

30 “Cadeau impérial,” Stamboul : Journal quotidien, politique et littéraire, 9 Şubat 1899.
31 TBMM Milli Saraylar, Sanayi Devrimi Yıllarında Osmanlı Saraylarında Sanayi ve Teknoloji Araçları, sergi kataloğu
(İstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 2004), 52.
32 Benzer örnekler için bkz.: “Antique Rosewood Folding Stereo Graphoscope, 1875,” Material Culture, erişim tarihi 4
Ocak 2026, https://auctions.materialculture.com/auction-lot/antique-rosewood-folding-stereo-graphoscope-
1875_3c8425dbae; “Stereographoscope,” Science Museum Group, erişim tarihi 4 Ocak 2026, https://collection.science-
museumgroup.org.uk/objects/co8997381/stereographoscope; “Stereo graphoscope,” Stereoscopy History, erişim tarihi 4
Ocak 2026, stereoscopyhistory.net/stereographoscope/.
33 Hakan Anameriç ve Fatih Rukancı, “II. Abdülhamid Dönemi Kitap Diplomasisi,” Tarih Araştırmaları Dergisi 36, no.
62 (2017), 107, https://izlik.org/JA83YE43UA.

9