Page 12 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

tarihli ilanlarında İstanbul manzaraları fotoğraflarını büyük boyutta, carte-de-visite ebadında ve stereoskopik
görüntüler şeklinde sattıklarını belirtirler.40 Günümüzde Abdullah Frères imzası taşıyan stereo kartlar kimi
online müzayedeler ve efemera satıcılarının internet sitelerinden bulunabilmektedir. Bu çalışma kapsamında
görülebilen az sayıda örnek, Keystone View Company’nin Osmanlı stereo kartlarıyla karşılaştırıldığında,
öncelikle fotoğraf arkasında metin açıklamalarının bulunmamasıyla ayrışır. Onun yerine Abdullah Frères’in
adresleri, kazandıkları ödüller, sultanın tuğrası gibi sadece stüdyoya işaret eden bilgiler yer alır. Oysa
Keystone’un fotoğrafları imaja bakan kişiye, izlediği manzaraya, mekâna veya olaya dair bir yorum da
sunarak kişiyi yönlendirmektedir. Osmanlı’da yerel fotoğrafçılar tarafından üretilen stereo kartlar hakkında
henüz sistematik bir kataloglama ve arşivleme yapılmamıştır. Dolayısıyla şu aşamada yerli stereo kart
üretiminin özelliklerini yabancı üretimle daha detaylı biçimde kıyaslamak pek olanaklı değildir.

Osmanlı İmparatorluğu’nda toplumun farklı kesimlerinin fotoğrafla kurduğu ilişkilere stereoskop
ve stereo kartlar özelinden bakmak bölgenin fotoğraf tarihine önemli bir katkı sağlayacaktır. Bu bağlamda
1875 itibariyle İstanbul’da basılan ve önde gelen Fransızca gazetelerden olan Stamboul’da çıkan haberleri
incelemek konuyla ilgili çeşitli bilgiler ortaya çıkarır.

İnceleme alanı kapsamında Stamboul gazetesinde tespit edilen ilk referans, trajik bir tesadüf eseri,
stereoskopun mucidi Charles Wheatstone’un ölümüne ilişkindir. İngiltere’nin en saygın fizikçilerinden
biri olarak tanıtılan bilim insanı 74 yaşında Paris’te vefat etmiştir.41 Herhangi bir detaylı açıklama ve
biyografiye yer vermeksizin bu haberin aktarılması okuyucu kitlesinde Wheatstone’a ve icadına dair
aşinalığın söz konusu olduğuna işaret eder.

Stereoskop satan mağazaların ilanları da özellikle yılbaşı dönemlerinde gazetede yer alır. Örneğin,
Grand Rue de Péra 343 numarada bulunan ve Pascal Mirikelam tarafından kurulan Pygmalion mağazası yeni
yıl hediyesi arayanlar için Aralık 1879’da Stamboul’a bir reklam verir. Uygun fiyatlı lüks ürünlerini gömlek,
kravat, gerekli şeyler ve sanat eserleri olarak dört kategoride toplarken sanatsal objelerini şu şekilde
detaylandırırlar: “İki bin adet küçük bronz heykel, zengin albümler, Stereoskoplar, salon süsleri.”42 İlan,
gazeteyi takip eden üst sınıf mensubu okurların evlerine dekoratif objeler ve fotoğraf albümlerinin yanı sıra
artık stereoskopların da girmeye başladığına işaret eder. Aynı şekilde Caracache Frères (Karakaşyan Biraderler)
de Aralık 1902’deki ilanlarında Pera 398 numaralı adreste yer alan mağazalarındaki ürünleri yılbaşına özel
olarak listelerler: “Stereoskoplar – Boya Kutuları – Sinematograflar – Büyülü Fenerler – Kartpostal
Albümleri.”43 Bu seçki, aslında Osmanlı’da görsel kültür ürünleri tüketimi bağlamında, resim, fotoğraf ve

40 Engin Özendes, Abdullah Frères: Osmanlı Sarayının Fotoğrafçıları, 2. baskı (İstanbul: YKY, 2006), 200.
41 “Un des plus illustres physiciens anglais,” Stamboul : Journal quotidien, politique et littéraire, 27 Ekim 1875.
42 A. S., “Etrennes 1880. A Pygmalion,” Stamboul : Journal quotidien, politique et littéraire, 9 Aralık 1879; “Etrennes
1880,” Stamboul : Journal quotidien, politique et littéraire, 11 Aralık 1879.
43 “Cadeaux pour jour de l’an,” Stamboul : Journal quotidien, politique et littéraire, 24 Aralık 1902.

11