Page 13 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

kartpostalların sunduğu iki boyutlu sabit imgenin yavaş yavaş ötesine geçilip, hareketli ve üç boyutlu temsillere
doğru ilerlendiğinin yansımasına işaret etmektedir. Sınırlı da olsa stereoskop için—ve dolayısıyla stereo kartlar
için—Osmanlı başkentinde bir tüketici kitlesi olduğunu gösterir.

Osmanlı deneyiminde stereoskopik fotoğrafçılığın, stüdyoda satış amaçlı olmadan, bireysel boyutta
gerçekleştirildiği ilginç bir örnek olarak Üsküdarlı Ali Sami Bey’in ev ortamında çektikleri gösterilebilir
ve bu tekniğin yerel kullanımıyla ilgili fikir verir. Asker fotoğrafçılardan biri olan ve Mühendishane-i
Berrî-i Hümâyûn’u 1886’da bitirdikten sonra aynı okulda resim ve fotoğraf dersleri veren Ali Sami Bey’in
aile yaşamını belgelediği ve elle renklendirdiği birkaç stereo kart günümüze ulaşmıştır.44 1901 civarına
tarihlenen bu stereoskopik fotoğraflarda, çocuklarının aldığı özel dersleri, ev yaşamını, kendi fotoğraf
malzemelerini ve çalışmalarını organize ettiği odasını, ayrıca sokakta bir satıcıyı (veya hamalı) merkeze
alır.45 Osmanlı bağlamında vernaküler stereoskopik deneyime dair fikir vermesi açısından bu fotoğraflar
oldukça önemlidir. Yeni ve kapsamlı arşiv araştırmaları başka vernaküler örnekleri ortaya çıkardıkça
tartışma alanı derinleşecektir.

Değinilmesi gereken bir diğer konu da—aynı dönemde yurtdışındaki örnekleri gibi—çeviri veya
özgün yayın olarak fotoğrafta üç boyutluluğu farklı açılardan inceleyen kuramsal makalelerin veya
stereoskopik fotoğrafçılığın ilkelerini açıklayan yazıların 19. yüzyılda Osmanlı matbuatında yer alıp
almadığıdır. Ulaşılabilen Osmanlıca fotoğrafçılık rehberleri ve çeşitli kütüphanelerdeki gazete makale
arşivlerine bakıldığında henüz böyle bir yayın tespit edilememiştir. Benzer şekilde Seyit Ali Ak ve Alberto
Modiano’nun ortak çalışması 1871’den 1993’e Türkçe Fotoğraf Yayınları Kataloğu’nda da stereoskopiye
işaret eden, başlığında bu ifadeyi taşıyan yayına rastlanmamıştır.46

Son olarak, stereoskopların, stereo kartları görüntülemenin haricinde başka amaçlar için de
kullanılabildiği ifade edilmiştir. Stamboul gazetesinin dile getirdiğine göre sahte banknotları tespit
edebilmek için de bu alete başvurulabileceği öne sürülür.47 Zira, açıklamaya göre, stereoskop vasıtasıyla
bakıldığında iki banknot tek görüntü oluşturmuyorsa birinin sahte olduğu anlaşılabiliyor. Kısacası, Osmanlı
bağlamında stereoskopun fotoğraf dışında finans alanında da kullanıldığı ortaya çıkıyor.

Sonuç

Bu makale, günümüzden yaklaşık iki yüzyıl önce Batı’da muazzam ilgi uyandıran ve 1850’lerden

44 Öztuncay, The Photographers of Constantinople, 336.
45 Öztuncay, The Photographers of Constantinople, 337.
46 Seyit Ali Ak ve Alberto Modiano, 1871’den 1993’e Türkçe Fotoğraf Yayınları Kataloğu, 2. baskı (İstanbul: Ataol Ya-
yıncılık, 1993).
47 “Comment on reconnait les billets faux,” Stamboul : Journal quotidien, politique et littéraire, 19 Ağustos 1902.

12