Page 11 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Yıldız Albümleri bağlamında detaylı olarak araştırılmayı bekleyen bir konu da sultanın
koleksiyonunda yukarıda değinilen stereoskoplarla görüntülediği fotoğraflardır, aynı zamanda onların
miktarının ve konu bakımından içeriklerinin tespitidir. Her ne kadar II. Abdülhamid’e ait fotoğraf
koleksiyonu İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi tarafından dijitalize edilmiş ve 2020 yılı
itibariyle internet ortamında araştırmaya açılmış olsa da34 her bir görsele eklenmiş olan künye bilgileri
yeterli değildir. Fotoğrafların teknik özellikleri, arka kısımlarındaki bilgiler ve boyutları belirtilmediği gibi
stereoskopik fotoğraflar da ayırt edici bir etiket taşımamaktadır. Şu an için veritabanında stereoskopi,
stereoskopik fotoğraf, stereo view, stereograf, stereo kart gibi yakın anlamlı anahtar kelimelerle arama
yapmak sonuç getirmemektedir. Koleksiyonun içerdiği imaj miktarının yüksekliği de bu fotoğrafların
manuel olarak saptanmasını güçleştirir. Bu gibi problemlere rağmen farklı bir araştırma projesi sırasında
ortaya çıkan bir ciltten örnek vermek gerekirse, II. Abdülhamid’e ait sadece bir albümde bile İtalya’nın
farklı şehir ve bölgelerinde çekilmiş 400’ün üzerinde stereoskopik fotoğrafın yer aldığı görülebilmektedir.35
Dolayısıyla, başka hangi ülkeler ve konularda benzer bir yaklaşımla üç boyutluluğu esas alan imajların
bir araya getirilmiş olduğunun belirlenmesi ve bunların farklı açılardan birbirleriyle karşılaştırılması
sarayda gerçekleşen stereoskopik deneyimler hususunda aydınlatıcı olacaktır.

Osmanlı şehirlerinde stüdyo işleten kimi fotoğrafçıların stereo kart üretmiş oldukları ilanlarından
ve geride kalan fotoğraflarından anlaşılmaktadır. Örneğin, 1860’larda ilk stüdyosunu İstanbul’da Grand
Rue de Péra (Cadde-i Kebir) 232 numarada açan ve yeni stüdyosunu 1867’de Jardin des Fleurs pasajına
taşıyan Tancrède Dumas’nın stereo kartlar da çektiği bilinir.36 1879’da saray fotoğrafçısı olan Vassilaki
(Basile) Kargopoulo’nun ise 1870’lerde stereografik fotoğraflar çektiği bilinmektedir ve bunlardan bazıları
kayda geçirilmiştir.37 Garabed Paboudjian’ın38 kurduğu “Ateliers Photographiques Nadir”in 1900’daki bir
ilanında da şu ifade geçmektedir: “Constantinople manzaraları ve stereoscope manzaralar. Boğaz ve
Haliç’in büyük boy manzaraları. Kapalı Çarşı’nın içinden Stereoscope manzaralarını satan tek firma.”39
Ancak Paboudjian’ın bahsedilen stereo kartları henüz tespit edilememiştir.

Saray için de çalışan, dönemin önde gelen fotoğrafçılarından Abdullah Frères (Biraderler) de 1880

34 Tuğçe Ayçin, “19. Yüzyılın En Büyük Görsel Arşivi: II. Abdülhamid Han’ın Yıldız Albümleri Dijital Ortamda,” İstanbul
Üniversitesi, 6 Nisan 2020, https://www.istanbul.edu.tr/tr/haber/19-yuzyilin-en-buyuk-gorsel-arsivi-ii-abdulhamid-hanin-
yildiz-albumleri-dijital-ortamda-6800320061004100510061004300500037005000440039007900
700046006200610041004F003200370077003200.
35 Yazarın Bibliotheca Hertziana-Max Planck Institute for Art History’de 2023–2025 arasında yürüttüğü “The Image of
Naples in Sultan Abdülhamid II’s Photography Collection” (BH-P-23-30) başlıklı doktora sonrası araştırma projesi
sırasında YSKH.YA.91231 numaralı albümün İtalya’dan stereoskopik fotoğraflar içerdiği saptanmıştır.
36 Öztuncay, The Photographers of Constantinople, 314.
37 Öztuncay, The Photographers of Constantinople, 236, 238.
38 Fotoğrafçının soyadı kaynaklarda Pabutchian, Pabuchyan ve Pabuççuyan olmak üzere farklı şekillerde de geçmektedir.
39 Özendes, Osmanlı İmparatorluğu’nda Fotoğrafçılık, 45.

10