Page 47 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

at arabacıları ve diğer insanları uyarmak üzere her aracın önünden elinde kırmızı bayrak taşıyan bir görevlinin
yürümesi zorunluluğu getirilmiştir (Britannica, t.y.; Eckermann, [1989] 2001: 17). Kırmızı Bayrak Yasası
1896’da yürürlükten kaldırılana kadar, İngiltere’de buharlı makine veya diğer mekanik aygıtlarla çalışan araç-
ların imalatı ve geliştirilmesinin tamamen durmasına yol açmıştır. Bu süreçte Kıta Avrupası’nın üstünlüğü ele
geçirdiği görülmektedir. Şöyle ki Fransa’da 1870’ler ve 1880’ler boyunca devam eden çalışmalar buharlı om-
nibüs gibi buharlı arabaların hafifletilmesi üzerine yoğunlaşırken Almanya’da 1880’lerin ortalarında ilk motorlu
arabalar ortaya çıkmıştır. 1894’e gelindiğinde Kıta Avrupası sahip olduğu yaklaşık on motorlu araç üreticisiyle
övünürken ilk benzinli İngiliz arabalarının ancak bu tarihte ortaya çıkabildiği görülmektedir (Eckermann, [1989]
2001: 17-18).

Osmanlı Devleti’nde ilk buharlı kara taşıtı kullanılması girişimi, “buharlı çekici” anlamındaki “traction
engine” ile ilgilidir. İlk defa 1855’te üretilen bu arabalar, 1857 yılında İngiliz makamları tarafından kullanım
izni verilmesini müteakip başta İngiliz kolonileri olmak üzere muhtelif ülkelerde görülmeye başlamıştır. Bu
kapsamda Yeni (2011: 1-2), Wortley Delamore ve Jozef Garaçino tarafından 1861 yılında yapılan başvurunun
“buhar arabası” konusunda olduğunu belirtirken; Afyoncu ve Demir (2020: 123-124), İngiliz mühendis Messrs6
Boydell’in 1855 yılında ilk buharlı otomobili üreten kişi ve Wortley Delamore ve Jozef Garçino tarafından ya-
pılan başvurunun da “Osmanlı topraklarında otomobil kullanılmasına yönelik ilk girişim” olduğu iddiasında-
dırlar. Bu çalışmalar, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı bünyesinde bulunan
Osmanlı Arşivi’ndeki 30 Ağustos 1861 (23 Safer 1278) tarihli ve BOA.A.MKT.MVL., 132/77 kodlu arşiv bel-
gesine dayanmaktadırlar. Belge, başlıca şu hususları kapsamaktadır: İlk olarak, dilekçenin içeriğinden bahse-
dilmektedir. Buna göre imtiyaz talebine konu “vapur arabası,” adeta demiryolsuz trendir yani bu arabanın
kullanımı için demiryolu inşası gerekmediği gibi tekerleri sayesinde zemine zarar vermeksizin her türlü yolda
gidebilmektedir. İngiltere’de top gibi taşınmasında güçlük çekilen savaş aletlerini taşımak üzere imalatına baş-
lanılmıştır. Gürültülü eski versiyonlarına göre artık hareket ederken ses çıkarmadığından hayvanları ürkütmediği
gibi insanları da rahatsız etmemektedir. Bu araba önceki yılın Ocak ayında Mısır Valisi Saîd Paşa7 tarafından
da başarılı bir şekilde test edilmiştir. 80 bin vukiyye (1282,945 gr) yük taşıyabilen bu arabalarla sıradan araba
veya hayvanla 100 Kuruş’a mal olan bir nakliyat 30 Kuruş’a mal olmaktadır. Dahası, müşterisi olsun olmasın
daima hayvanın yem ve bakım giderleri gerektiren diğer arabaların aksine bu arabalar seferde olmadıklarında
herhangi bir masraf gerektirmedikleri gibi gece gündüz devamlı çalıştırılabilmektedirler. Ülkenin yollarının
zorlukları dikkate alındığında tecrübeyle sabit bir şekilde bu arabaların halkın servet ve ticaretinin artmasına
katkıda bulunacağı açıktır. İkinci olarak Wortley Delamore ve Jozef Garaçino tarafından arz edilen dilekçe
Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye8’de (Meclis-i Vâlâ) Dâire-i Kavânîn ve Nizâmât9’da görüşülüp ya bu aracın

6 Afyoncu ve Demir (2020), burada tarihsel bağlamdan kopuk haldedirler. Öyle ki “messrs” kelimesi “baylar” anlamına
geldiği gibi 1855 yılında gerçekleşen icat otomobil değil buharlı çekici anlamındaki traction engine olup bu icadın mucidi
de J. Boydell’dir. Ayrıntılar için bk. Anonim (1856).
7 Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın (1769-1849) oğlu olup 1822’de Kahire’de dünyaya gelmiştir. 1854’ten 1863’te İskende-
riye’de vefat edene kadar Mısır Valisi olarak görev yapmıştır (Kurşun, 2008).

46