Page 49 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Literatürde geçen arşiv belgeleriyle ilgili kısa açıklamalar yapılması uygun olacaktır.

İlki, Osmanlı otomobil tarihine ilişkin şimdilik en eski tarihi taşıyan 16 Mart 1889 (H. 14.7.1306) tarihli
ve BOA.Y.PRK.EŞA,9/19 kodlu arşiv belgesidir. Belgeye göre, II. Abdülhamid için 1889 yılında Londra’dan
“elektrik arabası” sipariş edilmiştir. Yeni’nin (2011: 8) de belirttiği üzere burada “elektrik arabası” ifadesiyle
kastedilenin otomobil olduğu kuvvetle muhtemeldir. Daha önce, 1865-1896 döneminde yürürlükte olan “Kır-
mızı Bayrak Yasası” yüzünden İngiliz otomobil üretiminin neredeyse durma noktasına geldiğini ve ilk benzinli
İngiliz arabalarının ancak 1894’te ortaya çıkabildiğini belirtmiştik. 16 Mart 1889 tarihli Osmanlı arşiv belgesi
göstermektedir ki bu süreçte yasal engellere rağmen İngiliz otomobil üretimi devam etmiştir. Bunun yanında
bu dönem için hem dünya genelinde otomobilde seri üretime henüz geçilmediği hem de mevzuat yüzünden
otomobillerin önceden sipariş verilerek üretildiği -perakende satışın olmadığı- tespitlerinde bulunmak müm-
kündür.

İkincisi, ilkiyle alakalı ve Yeni’nin (2011) de yararlandığı 27 Nisan 1890 (H. 7.9.1307) tarihli ve
BOA.Y.PRK.EŞA,11/5 kodlu arşiv belgedir. Belgeye göre daha önce İngiltere’den sipariş edilen “elektrik arabası”
imal edilip testlerden geçmiş ve İstanbul’a gönderilmiştir. Bununla birlikte ne belgede ne de Osmanlı arşivle-
rinde sondaj usulü yaptığımız araştırmaya göre başka bir arşiv belgesinde “arabanın İstanbul’a getirildiği, ara-
banın İstanbul’da kullanıldığı” ve benzeri başka bir bilgiye yer verilmiştir. Yeni (2011: 8) de “arabanın
kullanılması hakkındaki bilgilere” ulaşamadığını belirtmiştir.

Üçüncüsü, Yıldırım’ın (2024: 142-143) da kaynak olarak kullandığı ve “elektrikli araba” ifadesi geçen
4 Haziran 1889 (H. 5.10.1306) tarihli ve BOA.Y.PRK.HK.,21/40 kodlu arşiv belgesidir. Belgede belirtildiğine
göre daha önce Londra’da sipariş edilen “elektrikli araba”, belgenin düzenlendiği tarihten yaklaşık 15-20 gün
önce İstanbul’a gönderilmiştir. Bununla birlikte ne belgede ne de Osmanlı arşivlerinde sondaj usulü yaptığımız
araştırmaya göre başka bir arşiv belgesinde “arabanın İstanbul’a getirildiği, arabanın İstanbul’da kullanıldığı”
ve benzeri başka bir bilgiye yer verilmiştir. Diğer taraftan Yıldırım (2024), II. Abdülhamid’in otomobil kullan-
dığına dair bir değerlendirmede bulunmuş ve bu değerlendirmesiyle ilgili olarak sadece bu arşiv belgesine atıf
yapmıştır ki bu değerlendirmenin tümüyle bağlamdan kopuk bir nitelikte olduğu görülmektedir.

Dördüncüsü, Yeni’nin (2011) de yararlandığı 9 Mart 1899 (H. 26.10.1316) tarihli ve
BOA.Y.PRK.EŞA.,32/20 kodlu arşiv belgesidir. Belgede belirtildiğine Paris’te “elektrikle hareket ider” iki araba
siparişi verilmiş olup belgenin düzenlendiği tarihte iki arabanın yapımı devam etmektedir. Bununla birlikte ne
belgede ne de Osmanlı arşivlerinde sondaj usulü yaptığımız araştırmaya göre başka bir arşiv belgesinde “ara-
banın İstanbul’a getirildiği, arabanın İstanbul’da kullanıldığı” ve benzeri başka bir bilgiye yer verilmiştir. Oysa
Yeni (2011: 8), aşağıda ayrıntılarına yer verilecek başka bir arşiv belgesine de dayanarak söz konusu arabaların
İstanbul’a getirildiğini iddia etmekte ve bu belgelere dayanarak teknoloji meraklısı II. Abdülhamid’in Yıldız
Sarayı’nın kalın duvarlarının gerisinde bu “otomobilleri” kullandığını kuvvetle muhtemel görmektedir.

48