Page 50 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Beşincisi, Yeni’nin (2011: 8) 9 Mart 1899 tarihli arşiv belgesinde belirtilen iki arabanın İstanbul’a ge-
tirildiği iddiasını dayandırdığı 4 Temmuz 1899 (H. 24.2.1317) tarihli ve BOA.Y.PRK.EŞA.,33/58 kodlu arşiv
belgesidir. Belgede, bu sefer “elektrikli araba” yerine “makineli yeni sistem arabalar” ifadesi kullanılarak bun-
ların yapımının devam ettiği belirtilmiştir. Ayrıca yeni tip arabaların nasıl kullanılacağını öğretecek birinin de
emir buyurulur ise derhal gönderilebileceği (“ferman buyurilacak olur ise bunların…isti’mâlini irâe idecek
âdemi yeni arabanın hitamını beklemiyerek şimdiden göndereyim”) ifade edilmiştir. Bunun dışında ne belgede
ne de Osmanlı arşivlerinde sondaj usulü yaptığımız araştırmaya göre başka bir arşiv belgesinde “arabanın İs-
tanbul’a getirildiği, arabanın İstanbul’da kullanıldığı” ve benzeri başka bir bilgiye yer verilmiştir. Bununla bir-
likte Yeni (2011: 8), başka bir arşiv belgesine de dayanarak söz konusu arabaların İstanbul’a getirildiğini iddia
etmeye devam etmiştir.

Altıncı ve sonuncusu, Yeni’nin (2011: 8) de kaynak olarak başvurduğu 2 Ağustos 1901 tarihli (H.
16.4.1319) ve BOA.Y.PRK.EŞA.,38/73 kodlu arşiv belgesi olup Osmanlı otomobil tarihinde “otomobil” keli-
mesinin geçtiği ilk belge olması hasebiyle önemlidir. Belgeye göre otomobil parasının hâlâ ödenmemesi nede-
niyle üretici firmanın avukatı, Osmanlı Devleti’nin Berlin Elçiliği’ne müracaat ederek birkaç gün içinde borcun
ödenmesini, aksi takdirde dava yoluna başvuracaklarını bildirmiştir. Anlaşıldığı üzere ortada bir otomobil ve
buna ilişkin bir de borç bulunmaktadır. Belgede açık bir şekilde “otomobil arabasının parası” şeklinde tek bir
otomobilden bahsedilmiştir. Dolayısıyla 9 Mart 1899 tarihli arşiv belgesinde bahsedilen “elektrikle haraket
ider” nitelikteki iki arabayla bu belgenin de ilgisinin olması pek mümkün görünmemekte olup bu yüzden Ye-
ni’nin (2011) iddiasının bağlamdan kopuk bir nitelikte olduğu söylenebilir.

Görüldüğü üzere Osmanlı Devleti’ne otomobilin ilk geliş tarihi üzerine literatür, ilgili Osmanlı arşiv
belgelerinin bağlamdan kopuk değerlendirilmesine dayanmaktadır. Bu durum tespiti, bizi Osmanlı arşivlerinde
konu üzerinde sondaj usulüyle araştırma yapmaya yönlendirmiştir. Arşiv araştırması sırasında literatürde daha
önce bilinmeyen 11 Aralık 1900 (R. 28 Teşrinisani 1316) tarihli ve BOA.ML.EEM.,355/96 kodlu arşiv belgesiyle
karşılaşılmıştır. Belgede “Berlin’den celb idilmiş olan otomobilin isti’mâlini irâe içün Dersaâdet’e gelmiş olan
Mühendis Herman Plum’un otel ve sâire masârifi olub” ibaresi geçmektedir. Böylece literatüre katkı bağlamında
arşiv araştırması sonucunda elde ettiğimiz bulgulara dayanarak Osmanlı Devleti’ne ilk otomobilin 1900 yılında
Almanya’dan getirildiği kuvvetle muhtemel görünmektedir. Esasında bu belgeye daha önce Doğukan Çetin-
lerden tarafından 2020 yılında savunulan “Osmanlı Devleti’nin İstanbul’daki Otellere Yönelik Konaklama Har-
camaları ve Otellerin İktisadi Fonksiyonları (1894-1910)” başlıklı yüksek lisans tezinde yer verilmiştir fakat
söz konusu belge Osmanlı otellerinde yabancıların devlet tarafından ağırlanması bağlamında ele alınmıştır (Çe-
tinlerden, 2020: 21). Başka bir deyişle Çetinlerden (2020) de söz konusu belgeyi Osmanlı Devleti’ne ilk oto-
mobilin getiriliş tarihi bağlamında ele almamıştır yani asıl bağlamından kopuk bir şekilde değerlendirmiştir.

49