Page 48 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

ülke için faydalarının dilekçe verenler tarafından ispatlanması ya da Londra Elçiliği kanalıyla konu hakkında
araştırma yapılmasından sonra imtiyaz talebine cevap verilmesine karar verilmiştir. Bu talebe nasıl bir cevap
verildiğini bilmiyoruz fakat literatürde konuya ilişkin herhangi bir bilgi bulunmadığı gibi Osmanlı Arşivi’nde
tarafımızdan yapılan sondaj usulü araştırmada konuyla ilgili herhangi bir arşiv belgesiyle karşılaşmadığımızdan
cevabın olumsuz olduğunu kuvvetle muhtemel görmekteyiz.

Osmanlı Devleti’nde İlk Otomobil: Literatür Tartışması ve Literatüre Katkı

Osmanlı Devleti’ne otomobilin ilk ne zaman getirildiğine ilişkin literatür ve Osmanlı arşiv belgeleri
ışığında Osmanlı ülkesinde otomobilin ilk defa II. Abdülhamid Dönemi’nde (1876-1909) kullanıldığını söyle-
mek mümkün olmakla birlikte ülkeye otomobilin ilk geliş tarihi üzerinde literatürde mutabakat bulunmamak-
tadır.

Vahdettin Engin 2015 yılında kitap bölümü olarak yayımlanan “İstanbul’da Kara Ulaşımı” başlıklı ça-
lışmasında, İstanbul’a ilk otomobilin, Reji Şirketi tarafından deniz yoluyla parçalar halinde 1904 yılı Eylül
ayında getirtildiğini ileri sürmüştür. Gümrük memurları, bunun gazla çalışan türden bir araba olması hasebiyle
onu “kendi kendine hareket eden nesne” anlamında “zâtü’l-hareke10” olarak adlandırmışlardır. Bir süre gümrükte
bekletilen araç nihayetinde “İstanbul’un sokaklarının otomobil kullanımına elverişli olmadığı” gerekçesiyle
geldiği yere geri gönderilmiştir (Engin, 2015: 411-412).

Engin’in (2015) iddiası, konuyla ilgili literatürün odağının uzağında görünmekte olup literatürün oda-
ğını Mustafa Yeni tarafından 2011 yılında savunulan “Osmanlı İmparatorluğu’nda Motorlu Kara Taşıtları (1890-
1920)” başlıklı yüksek lisans tezinin oluşturduğunu söylemek abartı olmayacaktır. Bu bağlamda Erhan Afyoncu
ve Uğur Demir tarafından 2020 yılında kitap bölümü olarak kaleme alınan “İstanbul’da Otomobilin Tarihi: Os-
manlı Dönemi” başlıklı çalışma Mustafa Yeni’nin yüksek lisans tezinin ve yararlandığı Osmanlı arşiv belgele-
rinin tekrarı niteliğindedir.

Makul Yıldırım, 2024 yılında savunduğu “Sultan II. Abdülhamid Dönemi İstanbul Arabacıları” başlıklı
doktora tezinde, Yeni’den (2011) ve onun yer vermediği 4 Haziran 1889 (H. 5.10.1306) tarihli ve
BOA.Y.PRK.HK.,21/40 kodlu arşiv belgesinden yararlanmıştır. Bununla birlikte Yeni’nin (2011), bu belgede
geçen elektrikli arabalara dair farklı iki arşiv belgesine dayanarak bilgi verdiğini ve bunlardan birinin Yıldırım’ın
(2024) kullandığı belgeden daha erken tarihli olduğunu belirtmek uygun olacaktır. Bunlar, 16 Mart 1889 (H.
14.7.1306) tarihli ve BOA.Y.PRK.EŞA,9/19 kodlu ve 27 Nisan 1890 (H.7.9.1307) tarihli ve
BOA.Y.PRK.EŞA,11/5 kodlu arşiv belgeleridir.

8 II. Mahmud’un (1785-1839) düşündüğü reformların gerektirdiği mevzuatı hazırlamak üzere 24 Mart 1838’de kurulmuş-
tur. Ayrıntılar için bk. Akyıldız (2003).
9 14 Temmuz 1861 tarihli padişah fermanıyla (hatt-ı hümayunla) Meclis-i Vâlâ bünyesinde oluşturulan üç alt birimden
(daireden) biridir. Ayrıntılar için bk. Taşkesenlioğlu’dan (2018: 245-246) akt. Atasoy (2020: 263-264).
10 Zâtü’l-hareke, “kendi kendine hareket eden cisim” anlamına gelmektedir (Devellioğlu, [1962] 2023: 1363).

47