Page 44 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Ansiklopedik Lûgat’ından ve günümüz Türkçesi için ise Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’ünden
yararlanılmıştır.

Osmanlı Devleti’nde İlk Otomobil: Literatüre Bakış

Avrupa’da ortaya çıkan ulaşım teknolojisindeki gelişmeleri Osmanlı kamuoyu yakinen takip etmiştir.
Fransa’da Osmanlı elçisi olarak görev yapan Yirmisekiz Mehmed Çelebi2’den (1670-1731) itibaren muhtelif
Avrupa şehirlerinde bulunan Osmanlı seyyahlarıyla başlayan bu ilgi zamanla Avrupa toplumlarıyla iletişim im-
kânlarının artması paralelinde gelişmiştir. Bu kapsamda ilk olarak Takvîm-i Vekayi’3nin 26 Eylül 1832 tarihli
sayısında yer verilen 1830’de hizmete açılan Liverpool-Manchester demiryolu hattıyla ilgili haber belirtilebilir.
Buna göre, Fransızlar ve İngilizler yeni tür arabalar üzerinde çalışmışlardır. Bunlardan biri de Manchester ile
Liverpool arasında özel olarak imal edilmiş demir oluklu yollar üzerinde işleyen ve buhar aletli arabalardır ki
bunlar at arabalarının bir günde yaptığı nakliye işini bir buçuk saate indirmişlerdir (Yeni, 2011: 1). İkincisi,
1851 yılında bir Osmanlı bürokratının Uluslararası Sanayi ve Hammadde Fuarı’na iştirak etmek ve Osmanlı
Devleti’nin o dönemde uygulamaya koyduğu çağdaşlaşma amacına uygun olarak bilgi ve görgüsünü artırmak
amacıyla Londra’ya yaptığı yaklaşık altı ay süren seyahatine dair izlenimleridir. Cerîde-i Havadîs4 gazetesi ta-
rafından 1853 yılında kitaplaştırılan bu izlenimlerde tren, demiryolu, omnibüs ve tarımda kullanılan buharlı
motorlar hakkında gözlemler de yer almaktadır. Burada yeri gelmişken bir çeşit at arabası -atlar veya katırlar
tarafından çekilen tekerlekli yolcu vagonu- olan omnibüs adının ilginç hikâyesinden bahsetmek uygun olacaktır.
Söylentiye dayanan bu “hikâye”ye göre ilk omnibüsler 1826 yılında Fransa’nın Nantes şehrinin dışındaki bir
buharlı un değirmenini işleten Stanislas Baudry (1877-1830) tarafından faaliyete geçirilmiştir. Baudry, değir-
menin yan ürünlerinden olan sıcak suyu değerlendirerek hamamlar da açmış ve hamama gelecek müşterilerini
şehir merkezinden at arabasıyla tesisine taşımıştır. Söylentiye göre, bu araçlar Mösyö Omnes adlı birine ait
“herkes için” anlamındaki Omnes Omnibus adlı mağazanın önünü durak olarak kullanmıştır. Bu söylenti, om-
nibüs adının kökeni olarak gösterilmektedir. Nantes sakinleri kısa sürede bu hizmeti yalnızca hamama gitmek
için değil, güzergâh üzerindeki diğer noktalara ulaşmak için de kullanmaya başlamışlardır. Bu durum, Baudry’ye
omnibüslerini şehir içi ulaşım aracı olarak kullanma fikrini vermiştir. Bir yıl sonra, benzer hizmeti Bordeaux’da
da başlatmıştır (Amann, 2023: 20).5

2 1720 yılında Paris’e elçi olarak gönderilmiş ve 1721 yılında görevini tamamlayarak yurda dönmüştür. Yeniçeri Ocağı’nın
Yirmi Sekizinci Ortası’na mensup olduğundan Yirmisekiz Çelebi olarak bilinmektedir. Çok sonraları Lâle Devri’nin (1718-
730) sanat anlayışında ve sarayların, kasırların ve köşklerin yapımında Çelebi Mehmed Efendi’nin Paris gözlemlerinin
çok etkisi olmuştur. Ayrıntılar için bk. Arıkan (2013).
3 Osmanlı Devleti’nin ilk resmî gazetesi olup yayın hayatı yaklaşık 90 yıl (1 Kasım 1831-28 Eylül 1922) sürmüştür. Ay-
rıntılar için bk. Yazıcı (2010).
4 Osmanlı Devleti’nde “gazete” kelimesinin kullanıldığı ilk gazete olup Türkçe olarak yayımlanan bu gazetenin yayın
hayatı yaklaşık 24 yıl (31 Temmuz 1840-26 Eylül 1864) sürmüştür. Ayrıntılar için bk. Ebüzziya (1993).
5 Omnibüsün, 1829’da Londra’da ve 1830’larda ABD’de toplu taşıma aracı olarak kullanımda olduğu görülmektedir. Om-
nibüs, tramvayın ilk haline benzemekle birlikte aralarında önemli bir fark vardır. İlk halinde tramvay da atlar veya katırlar

43