Page 99 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

OSMANLI'DA MODERN MALİYE DÜŞÜNCESİNİN ORTAYA ÇIKIŞI

Mert Can Erdoğan1
Düşünen, düzen kuran ve üretim faaliyetlerini sürdüren her toplum gibi Osmanlı toplumu da
kuruluşundan itibaren kendine özgü bir iktisadî düşünce ve mali anlayış geliştirmiştir. İlk Osmanlı
kronikleri, nasihatnâmeler ve siyasetnâmeler incelendiğinde devlet düzeni, vergi sistemi, üretim
faaliyetleri ve toplumsal refah gibi meselelerin sıklıkla tartışıldığı anlaşılmaktadır. Söz konusu
düşünce geleneği uzun süre klasik İslam siyaset teorisi ve devlet anlayışının kavramsal çerçevesi
içerisinde şekillenmiş; Osmanlı iktisat düşüncesinin Batı'da gelişen modern iktisat teorileriyle
sistemli biçimde karşılaşması ise XIX. yüzyılda gerçekleşmiştir.
Tanzimat sonrasında devletin eğitim ve bürokrasi alanlarında gerçekleştirdiği reformlar, Batı
iktisat düşüncesinin Osmanlı entelektüel hayatına aktarılmasını mümkün kılmıştır. Özellikle
Tercüme Odası'nın faaliyetleri ve Avrupa tarzında eğitim veren yüksek okulların açılması, klasik
iktisat literatürünün Türkçeye kazandırılmasını hızlandırmıştır. Bu süreçte Mekteb-i Tıbbiye-i
Şahane’de tıp hocası olmasının yanı sıra Osmanlı’da sistemli iktisat dersi veren ilk muallim olan
Serendi Arşizen, dönemin devlet adamlarından Mustafa Reşid Paşa’nın teşvikiyle bu derslere
başlamıştır. Arşizen, Pellegrino Rossi'nin Cours d'Économie Politique adlı eserini Tasarrufat-ı
Mülkiye adıyla tercüme ederken Batı'nın soyut teorik kavramlarını Osmanlı devlet geleneğinin
pratik idari diline aktarmıştır. 2 Hariciye Nezareti’nde müsteşarlığa kadar yükselen, devletin dış
diplomatik ve ekonomik ilişkilerini bizzat yürüten üst düzey bir bürokrat olan Sahak Abro ise
Tercüme Odası’ndaki tecrübesiyle Batı dünyasındaki kurumsal gelişmeleri yakından takip etmiştir.
Abro, Jean-Baptiste Say'ın Catéchisme d'Économie Politique isimli eserini İlm-i Tedbir-i Menzil
adıyla Osmanlı okuyucusuna sunmuştur.3 Bu tercüme, Osmanlı bürokrasisinde iktisadi
okuryazarlığı artırmak amacıyla devlet eliyle desteklenen bir kültür politikasının ürünüdür ve
Batı'da şekillenen klasik iktisat düşüncesini sistematik biçimde Osmanlı aydınlarının erişimine
açmıştır.
1870'lerden itibaren Osmanlı müellifleri tercüme faaliyetlerini telif eserlerle zenginleştirerek
iktisat, maliye, muhasebe ve istatistik alanlarında özgün çalışmalar vermeye başlamışlardır. Bu
dönüşümde Mekteb-i Mülkiye başta olmak üzere modern eğitim kurumlarının önemli bir payı
bulunmaktaydı. Söz konusu okullarda bu alanlar ayrı dersler halinde okutuluyor; öğretim üyeleri bu
dersler için müstakil kitaplar hazırlıyordu. Böylece modern akademik disiplinler halinde yeniden
tanımlanan kamu maliyesi, başlangıçta politik iktisat kitaplarının bir bölümü olarak ele alınırken
kısa süre içerisinde müstakil eserlerin konusu hâline gelmiştir.

1 Kırıkkale Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi
2 Ahmed Güner Sayar, "İlk İktisat Muallimi Serendi Arşizen", İ.Ü. S.B.F. Dergisi no29 (Ekim 2003), s. 123
3 Sezai Balcı, Bir Osmanlı-Ermeni Aydın ve Bürokratı: Sahak Abro (1825-1900), s. 12

97