Page 100 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Vergiler, gümrük tarifeleri, kamu borçları, tahviller and kâğıt para gibi konular üzerine
yoğunlaşan bu eserler, maliye yazarlarının devletin ekonomideki rolü ve maliye ilminin mahiyeti
gibi temel meselelerde farklı görüşler benimsediklerini ortaya koymaktadır. Özellikle XIX. yüzyılın
son çeyreğinde maliye ilminin evrensel prensiplere mi dayanması gerektiği yoksa Osmanlı'nın tarihî
ve kurumsal şartlarına göre mi şekillenmesi gerektiği sorusu, maliye literatürünün temel tartışma
konularından biri hâline gelmiştir.

Bu tartışmanın ilk örneklerinden biri, 1880 yılında Mekteb-i Mülkiye mezunu ve Şûrâ-yı Devlet
mülazımlarından Hüseyin Kazım Bey tarafından gerçekleştirilen İlm-i Usûl-i Maliye tercümesidir.
Fransız Liberal Okulu'nun önde gelen, Smithçi iyimser serbest piyasa (laissez-faire) yaklaşımını
benimseyen iktisatçısı Paul Leroy-Beaulieu'nun Traité de la Science des Finances adlı eserini
Türkçeye kazandıran Hüseyin Kazım, mukaddimesinde maliye ilminin bütün devletlerde geçerli
olan genel prensiplere dayandığını savunmuştur. Bu nedenle eseri Osmanlı iktisadına uyarlamak
adına herhangi bir değişiklik yapmamış, evrensel ilkelerin Osmanlı İmparatorluğu için de aynen
geçerli olduğuna inanmıştır. Hüseyin Kazım, önsözünde bazı saygıdeğer kişilerin (zevat-ı kiram)
kendisine Osmanlı maliyesine dair ayrı bir kitap yazmasını önerdiğini de belirtmektedir.4

Bu öneriden dokuz yıl sonra, 1889 yılında Osmanlı maliye literatüründe büyük bir canlılık
yaşanmış ve aynı yıl içinde kamu maliyesi üzerine üç ayrı önemli eser yayımlanmıştır. Bunlar
Mehmet Rakım ve Mustafa Nail'in Hayat-ı Düvel'i, Portakal Mikael Paşa'nın Usûl-i Maliye'si ve
Süleyman Sudi'nin Defter-i Muktesid'idir. Aynı disiplin içerisinde kaleme alınmış olmalarına
rağmen bu eserler maliye ilminin nasıl anlaşılması gerektiği konusunda farklı bakış açılarını ve
hedef kitlelerini barındırmaktaydılar.

Mikael Efendi'nin Mekteb-i Mülkiye'den öğrencileri olan ve daha sonra aynı okulda öğretim
üyeliği ile idari görevler üstlenen Mehmet Rakım ve Mustafa Nail tarafından hazırlanan Hayat-ı
Düvel, yazarlarının ifadesiyle Osmanlı ülkesinde kamu maliyesi üzerine yayımlanan ilk kitap olarak
öne çıkmaktadır. Hüseyin Kazım’ın tercümesinden habersiz olarak bu kitabı kaleme alan yazarlar,
kamu maliyesi bilgisinin sadece Mülkiye öğrencileriyle sınırlı kalmamasını ve toplumda
yaygınlaşmasını amaçlamışlardır. Kitabı oluştururken Joseph Garnier ve Leroy-Beaulieu'nun
eserlerinin yanı sıra Mikael Efendi'nin derslerinden de yararlanan müellifler, bütçe yapımı ve kamu
harcamalarının denetlenmesi gibi teknik konularda uzmandılar. Eserde teorik açıklamalar Osmanlı
Devleti'nden verilen pratik örneklerle desteklenmiş; Osmanlı, Britanya ve Fransa’nın yıllık devlet
bütçeleri karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırmalı yöntem, okurlara imparatorluğun mali koşullarını
uluslararası bir bağlamda değerlendirme imkânı sunmuştur.

Dönemin etkili figürlerinden Portakal Mikael Paşa'nın Usûl-i Maliye adlı eseri ise Mekteb-i
Mülkiye'nin dördüncü ve beşinci sınıf öğrencileri için ders kitabı olarak taş baskı yöntemiyle

4 Paul Leroy-Beaulieu, İlm-i Usul-i Maliye, çev: Hüseyin Kazım, İstanbul: Mihran Mat., 1880: s. 1 .

98