Page 91 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

2. Tanzimat Sonrası Dönüşüm ve Ekonomik Bağımlılık Süreci
19. yüzyılda Osmanlı Devleti, ekonomik yapısını yeniden düzenlemek amacıyla Tanzimat

reformlarına yönelmiştir. Ancak bu reformlar çoğu zaman modernleşmeden ziyade dış sisteme
uyum sağlama çabası şeklinde gerçekleşmiştir. Özellikle 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması,
Osmanlı ekonomisinin dışa açıklığını önemli ölçüde artırmıştır.

Bu anlaşma ile yabancı tüccarlar iç pazarda geniş ayrıcalıklar elde etmiş, yerli üreticiler ise
rekabet gücünü büyük ölçüde kaybetmiştir. Aynı süreçte kapitülasyonların genişlemesi, ekonomik
egemenliğin aşamalı olarak yabancı aktörlere geçmesine neden olmuştur.

Osmanlı ekonomisi bu dönemde giderek hammadde ihracatçısı, mamul mal ithalatçısı bir yapıya
dönüşmüştür. Bu durum klasik ekonomik dengeyi bozmuş ve sanayi üretiminin gelişmesini
engellemiştir.

19. yüzyılın ikinci yarısında artan dış borçlanma, mali sistemin sürdürülemez hale gelmesine yol
açmıştır. 1881’de kurulan Düyun-u Umumiye İdaresi, Osmanlı gelirlerinin önemli bir bölümünü
doğrudan kontrol altına almıştır. Bu gelişme, ekonomik bağımsızlığın fiilen kaybedilmesi anlamına
gelmektedir.3

3. II. Meşrutiyet Dönemi ve Milli İktisat Fikrinin Ortaya Çıkışı
20. yüzyılın başlarında Osmanlı aydınları ve siyasal elitleri arasında ekonomik bağımsızlık fikri

daha belirgin hale gelmiştir. II. Meşrutiyet sonrası dönemde ortaya çıkan “milli iktisat” anlayışı,
yabancı sermaye karşısında yerli ekonomik aktörlerin güçlendirilmesini hedeflemiştir.

Bu yaklaşım yalnızca ekonomik bir politika değil, aynı zamanda toplumsal dönüşüm projesi
olarak da değerlendirilmiştir. Yerli Müslüman-Türk girişimcilerin desteklenmesi, milli şirketlerin
kurulması ve ekonomik faaliyetlerin millileştirilmesi bu politikanın temel araçları olmuştur.

Ancak Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı gibi büyük krizler, ekonomik kaynakların büyük
ölçüde askeri harcamalara yönlendirilmesine neden olmuştur. Bu durum, milli iktisat politikalarının
kurumsal olarak kalıcı hale gelmesini engellemiştir.4

Bununla birlikte bu dönem, Cumhuriyet’in ekonomik düşünce yapısının ideolojik temelini
oluşturması açısından oldukça önemlidir.

4. Cumhuriyet Döneminde Ekonomik Yapılanma
Cumhuriyet’in kuruluşu, ekonomik açıdan oldukça zayıf bir mirasın devralındığı bir döneme

denk gelmiştir. Uzun savaş yılları üretim kapasitesini azaltmış, altyapıyı zayıflatmış ve sermaye
birikimini sınırlamıştır. Bu nedenle ekonomik kalkınma, yeni devletin en temel hedeflerinden biri
haline gelmiştir.

3 Pamuk, Ş. (2019), a.g.e. s.231-233
4 Toprak, Z. (2023) Türkiye’de milli iktisat (1908–1918). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. s.53-89.

89