Page 50 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

de esasen büyük kambiyo muamelesine işaret etmektedir.

Nitekim bu kapsamda doktrinde “İstanbul’da ver(ilen) malum-ul mikdar nakdin bedelini ba’dehu İzmir’de
vermeyi iltizam ve taahhüt et(mek)”21; “bir kimse(nin) İzmir’de almak üzere Dersaadet’te bir kimseye yüz adet
Osmanlı altını ver(mesi)”22; “bir şah(sın) diğerine İstanbul’da yüz lira ver(mesi), o şah(sın) da bu parayı Bey-
rut’ta ona tediye etmeyi veya ettirmeyi taahhüt et(mesi)”, büyük kambiyo mukavelesine örnek olarak zikredil-
miş; kambiyo mukavelesinin kendisine bağlandığı senede ise esas olarak poliçe veya ikametgâh senedi23
denilmiştir24.

Nitekim Kanunname-i Ticaretin zeylinin yukarıda aktarılan 28. maddesinde kullanılan “kambiyo” tabirinin de
esasen “küçük kambiyo”/“sarf” olarak anlaşılması gerektiği, zira büyük kambiyo niteliğinde olan poliçe ve
ikametgâh senedinin ticari iş niteliğinde olduklarının maddede zaten ayrıca sayılmış olduğuna da işaret edil-
miştir25.

Yukarıdaki örneklerden de görüleceği üzere büyük kambiyo muamelesinin ve buna bağlı olarak poliçenin temel
bir unsuru olarak keşide yeri ve ödeme yerlerinin farklılığı vurgulanmaktadır. Nitekim Kanunname-i Ticaretin
poliçenin zorunlu unsurlarını sayan 70. maddesinin hemen başında “Poliçe kağıdı bir mahalden diğer mahalle
çekilip...” denilerek bu unsura işaret edildiği gibi, dönem kitaplarında poliçenin zorunlu unsurları sayılırken
de en başta “mugayeret-i mekan” şartı adıyla bu unsur ele alınmıştır26.

Ancak başlangıçta kambiyonun bu türüne isim olacak kadar önemli olan “mahal/yer farklılığı” unsurunun
zaman içerisinde poliçenin işlevsel olarak geçirdiği dönüşümle birlikte önemini yitirdiği anlaşılmaktadır. Ni-
tekim Lyon-Caen/Renault, Fransız Ticaret Kanunu’na göre poliçenin bir yerde akdolunan bir taahhüdün başka
bir yerde ifasını tazammun ettiğini, ancak bu kabulün kanunun bir yerden diğerine para naklini bertaraf etmek
maksadıyla poliçeyi kambiyo mukavelesinin bir “alet-i icrası” gibi telakki etmesinden kaynaklandığını, ancak
gelinen noktadaki fonksiyonları itibariyle poliçenin bunun ötesine geçmiş olduğunu, nitekim bu gelişmeler kar-
şısında poliçenin keşide yeri ile ödeme yerinin farklı olması yönündeki zorunluluğun 8 Haziran 1894 tarihli
kanun ile kaldırılmış olduğunu belirtmektedir27.

Bahis konusu “mugayeret-i mekan” şartı Kanunname-i Ticarette muhafaza edilmiş ise de, bu dönemde kaleme
alınan eserlerde, uluslararası uygulamada bu şarttan vazgeçmek yönündeki temayüle işaret edilmiş ve farklı
ülkelerdeki gelişmeler zikredilmiştir. Örneğin Ahmed Reşid, Kanunname-i Ticaretin aradığı “mugayeret-i
mekan” şartını izah ettikten sonra, bu şartın poliçe keşidesini ve dolayısıyla “umur-ı ticaret”i zorlaştırdığını,
bu sebeple muhtelif tarihlerde Almanya, İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri, Belçika, İsveç ve Norveç ticaret
kanunlarından bu şartın kaldırıldığını, ayrıca Brüksel’de toplanan kongrede de28 poliçenin keşide yeri ile ödeme

muamelesi fıkıhçılar tarafından artık “sarf” değil “havale” olarak nitelendirilmiş, dolayısıyla mahiyeti itibariyle farklı gö-
rülmüştür, bkz. Vitinos, s. 5; Nazaret Hilmi, s. 388; Ahmed Reşid, s. 108; Mehmed Celaleddin, s. 378.

21 Vitinos, s. 6.

22 Ahmed Reşid, s. 637.

23 Kambiyo mukavelesinden doğan tediye borcunun kimin tarafından ifa edileceğine göre senede poliçe veya ikametgâh
senedi adı verilmektedir. Şayet akde konu meblağı almış olan kimse senedin vadesi geldiğinde ödeme yerinde bu meblağı
bizzat ödeyecek ise bu takdirde “ikametgâhta tediye olunacak senet” veya kısaca “ikametgâh senedi”, bu ödemenin ödeme
yerinde üçüncü bir kişi tarafından yapılacağı belirtilmiş ise “poliçe”den bahsedilecektir. Bu konuda bkz. Vitinos, s. 8-9;
Ahmed Reşid, s. 637-638; Mehmed Celaleddin, s. 381-382.

24 Poliçe ve ikametgâh senedinin büyük kambiyo kapsamında olduğu yönünde bkz. Vitinos, s. 6, 8-9; Nazaret Hilmi, s.
388; Ahmed Reşid, s. 108; Kazım, s. 38; poliçe ve ikametgâh senedinin yanı sıra açıkça bonoyu da büyük kambiyo kap-
samında zikreden Mehmed Celaleddin, s. 83.

25 Nazaret Hilmi, s. 389; Ahmed Reşid, s. 108.

26 Vitinos, s. 23 vd.; Ahmed Reşid, s. 671 vd.; Mehmed Celaleddin, s. 394 vd.

27 Lyon-Caen/Renault, s. 57-58.

28 1888 tarihinde Brüksel’de toplanan Uluslararası Ticaret Hukuku Kongresi’nden (Congrès international de droit com-

48