Page 26 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

görmezden gelinir. Dolayısıyla bu makalenin ilk ve en önemli amacı Türk sanat tarihi yazımındaki bu
eksikliği doldurmaktır. Makalenin diğer bir amacı ise sanatçı kadınların uluslararası sergilerde ne
şekilde var olduklarını ve bu var oluşun Osmanlı’nın modernite imgesine nasıl bir etki sağlamış
olabileceğini tartışmaya açmaktır.

Bu bağlamda kadın sanatçıların uluslararası sergilerdeki temsili yalnızca eksik bırakılmış bir
tarihsel ayrıntı değil, imparatorluğun modernleşmesinin toplumsal cinsiyetle kurduğu sınırların da
çelişkilerini açığa çıkaran bir mercektir. Sonuç olarak bu çalışma uluslararası sergileri yeniden
okuyarak hem sanat tarihine hem de modernleşme tartışmalarına eleştirel bir katkı sunmayı
hedeflemektedir. Osmanlı İmparatorluğu’nun uluslararası sergilere katılımını, feminist sanat tarihi ve
temsil kuramı çerçevesinde ele alarak, kadın sanatçıların bu temsildeki rolünü modernleşme söylemiyle
ilişkisi içinde tartışmak amaçlanmaktadır.

Osmanlı’nın Katıldığı Uluslararası Sergiler

Osmanlı İmparatorluğu’nun katıldığı ilk uluslararası sergi, bu alanda da bir ilk sergi olan 1851
Londra Evrensel Sergisi’dir [Görsel 1]. Bu sergiden itibaren Osmanlı’nın uluslararası sergilere katılımı
savaş veya maddi sıkıntılar haricinde neredeyse kesintisiz bir şekilde devam eder, öyle ki devlet olarak
katılım gösterilemeyen sergilerde dahi bireysel katılımcılar desteklenir.5 Osmanlı’nın evrensel sergilere
katılımı hem Avrupa’ya modernliğini kanıtlaması hem de Avrupa karşısında kendi temsilini kontrol
altında tutması açısından önemlidir.

1851 Londra Evrensel Sergisi, Kraliçe Viktorya’nın eşi Prens Albert’ın desteğiyle Hyde Park’ta
inşa edilen Kristal Saray’da gerçekleşir. Bu sergiye Osmanlı çeşitli hammaddeleri, çanak çömlek ve
madeni işler, gıda ürünleri, halı ve kilim örnekleri gibi öğeler ile katılır, ancak güzel sanatlar alanında
bir temsil göstermez.6 Bu serginin hemen ardından 1853 yılında New York Evrensel Sergisi açılır,
ancak Osmanlı yüklü transfer masrafları nedeniyle New York sergisine katılamaz.7 1855 yılında III.
Napolyon yönetimindeki Fransa hükümeti Paris Evrensel Sergisi’ni düzenler. Bu sergi tıpkı Londra
Evrensel Sergisi’nde olduğu gibi özel olarak Champs-Elysées’de inşa edilen Endüstri Saray’ında
gerçekleşir. Osmanlı Devleti Paris sergisine yine sanat alanında bir temsil göndermez, ancak
imparatorluğun çeşitli şehirlerinden yaklaşım 2000 adet mal ile katılım sağlar.8 Prof. Dr. Semra

5 Gizem Bengisu Erenler, ‘Osmanlı İmparatorluğu’nun Evrensel Sergilere Katılımı ve Kültürel Sonuçlarının
Müzeciliğin Gelişmesindeki Rolü’, 2.
6 Erenler, 63.
7 Erenler, 61.

25