Page 24 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Cihanda Bir Temsil Meselesi:

Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Yıllarında Uluslararası
Sergiler ve Sanatçı-Kadınlar

Derya Sayın*1

19. yüzyıl, dünyanın kültür çerçevesini derinden etkileyecek bir oluşum olan uluslararası sergileri
de beraberinde getirir. Bir önceki yüzyılda başlayan ve etkileri hala devam eden Sanayi Devrimi,
yalnızca endüstriyel üretim biçimlerini değil, kültürlerin temsil edilme yolları ve bilginin dolaşımını
da doğrudan dönüştürür, bu dönüşümlerin sonucu olarak ortaya çıkan evrensel sergiler ise uluslararası
ilişkileri çok daha görünür hale getirir. İlki 1851 yılında Londra’da gerçekleşen2 uluslararası sergiler,
başta Avrupa olmak üzere köklü dünya ülkelerinin kültürel ve politik oyun alanlarıdır aslında. Bu
sergilerde yalnızca endüstriyel güç ve teknolojik ilerlemeler yer almaz, aynı zamanda uluslar
kendilerini dünya hiyerarşisi içinde konumlandırır, tanımlar ve görünür kılar. Batı merkezci modernlik
sahnelerinin kurulduğu sergi mekanları, aslında sömürgeci faaliyetlerin keşif, emperyal yayılmanın
ilerleme, kültürel üstünlük iddiasının ise zenginlik maskesi altında gösterildiği prodüksiyonlardır.

Sanayileşmiş Avrupa devletleri bir yandan teknolojik yenilikleri ve üretim kapasitelerini teşhir
ederek ekonomik güçlerini meşrulaştırır, öte yandan ise bu sergiler aracılığı ile ilerleme, medeniyet,
modernlik gibi kavramları evrensel ölçütler olarak dayatır. Dolayısıyla bu sergiler uluslararası
görünürlüğün arttığı bir yüzyılda ulus-devlet kimliklerinin inşasında da önemli rol oynar: Batılı ülkeler
modern ve medeni, bu coğrafyanın dışında kalan ülkeler ise geçmişe takılı kalmış egzotik yapılar
olarak şekillendirilir. İkinci gruba dahil olan ülkeler genellikle Avrupa’nın belirlediği estetik, teknik
ve ideolojik ölçülere göre temsil edilir. Bu bağlamda uluslararası sergiler yalnızca nesnelerin değil,
aynı zamanda kültürlerin ve kimliklerin de düzenlenip sınıflandırıldığı alanlar olarak işlev görür ve
emperyalist hiyerarşilerin kurumsallaştığı alanlar olarak karşımıza çıkar.

Osmanlı İmparatorluğu’nun uluslararası sergilere katılımı, söz konusu çelişkilerin açıkça

* Koç Üniversitesi Arkeoloji Sanat Tarihi Bölümü Doktora adayı, Bilgi Üniversitesi Sanat ve Kültür Yönetimi Bölümü
Araştırma Görevlisi, https://orcid.org/0009-0000-5557-8369

1 Makalenin araştırma ve yazım sürecindeki destekleri için meslektaşım ve arkadaşım Sena Öndün Sivas’a teşekkürle-
rimle…
2 Bkz. Great Exhibition of the Works of Industry of All Nations (Tüm Ulusların Sanayi Eserleri Büyük Sergisi), 1851,
Londra, Birleşik Krallık.

23