Page 48 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

tam olarak kavrayabilmek adına, tarihsel ve karşılaştırmalı okuryazarlık verilerini incelemek yol
gösterici olacaktır.

5. SONUÇ
Bu çalışmada, Osmanlı Devleti'nde matbaanın kurumsal düzeyde gecikmeli kabul edilmesinin

nedenleri ile bu gecikmenin bilgi üretimi, kâğıt kullanımı, beşeri sermaye birikimi ve sanayileşme
süreçleri üzerindeki makroekonomik etkileri tarihsel ve karşılaştırmalı bir perspektifle incelenmiştir.
Elde edilen bulgular, Osmanlı dünyasında Arap harfli baskı teknolojisinin yüzyıllar boyunca
ertelenmesinin, literatürdeki yaygın ve indirgemeci iddianın aksine salt teknik bir yetersizlik ya da
soyut "kültürel/dini" bir dirençle açıklanamayacağını analitik olarak ortaya koymaktadır. Yeni
kurumsal iktisat ve siyasal iktisat teorileri çerçevesinde yapılan analizler, matbaa üzerindeki
kısıtlamaların arkasında, egemen güçlerin (padişah ve ulema) vergi toplama kapasitelerini ve
toplumsal rıza üretim süreçlerini güvence altına alan siyasi-ideolojik meşruiyet ağlarını koruma
gayretinin, yani rasyonel bir "egemenlik maliyeti" hesabının yattığını doğrulamaktadır.

Erken modern dönem boyunca Osmanlı İmparatorluğunda bilgi üretimi ve aktarımı; esasen sözlü
geleneğe dayalı, emek-yoğun ve hoca-talebe ilişkisini temel alan icazet nizamı üzerinden
kurumsallaşmıştır. Hattat, müstensih ve kâtip loncalarının istihdam dengelerini koruma arzusu ile
medrese eksenli epistemolojik otoritenin sürdürülmesi düşüncesi, el yazması kültürünü mevcut
sosyo-politik düzeni muhafaza eden kurumsal bir kalkan haline getirmiştir. Bilgiyi mekanize eden
ve geniş kitlelere hızla ulaştıran matbaa, bu hiyerarşik yapı için yapısal bir tehdit olarak
kodlanmıştır.

Avrupa'da matbaa teknolojisinin kâr odaklı ve dinamik bir bilgi altyapısı donanımı olarak hızla
içselleştirilmesi; kitap arzını katlamış, bilgiye erişim maliyetlerini radikal şekilde düşürmüş ve pazar
entegrasyonu ile ampirik/nicel düşüncenin tabana yayılmasını sağlamıştır. Buna tezat olarak
Osmanlı Devlet’indeki azınlıkların erken matbaa girişimlerine izin verilmesine rağmen Arap harfli
yayıncılığın sınırlandırılması, Müslüman tebaanın okuryazarlık yatırımlarının marjinal getirisini
düşürmüş ve uzun vadeli sınai inovasyon süreçlerini sürekli besleyecek asgari beşeri sermaye
stokunun oluşmasını engellemiştir.

Sanayi tipi bir ölçek ekonomisinin yakalanabilmesi ve tipografik baskı teknolojisinin
makroekonomik bir çarpan etkisi yaratabilmesi, düşük maliyetli ve sürdürülebilir bir kâğıt tedarik
zincirine bağlıdır. Osmanlı Devleti'nde matbaanın yokluğu, sivil kâğıt talebini yapay olarak
daraltmış; bu durum Yalova Kâğıt Fabrikası (Kâğıthane-i Hümayun) gibi erken dönem endüstriyel
girişimlerin sivil pazarda kalıcı bir ölçek ekonomisi yakalayamamasına ve sürdürülebilir
olamamasına yol açmıştır. 18. yüzyılda yerel seçkinlerin (ayanların) yükselişi ve devletin meşruiyet
kaynaklarının farklılaşmasıyla matbaa üzerindeki kısıtlamalar kademeli olarak kaldırılmış ve
İbrahim Müteferrika ile resmi bir kırılma yaşanmışsa da , kutsal ve hukuki metinlerde el yazması
tekelinin 19. yüzyıla kadar sürdürülmesi, teknoloji ile denetim mekanizmaları arasındaki gerilimin
uzun süre çözülemediğini göstermektedir.

46