Page 47 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Bahse konu modern ampirik ve uygulamalı bulgular, Osmanlı Devlet’inde sağlam bir kurumsal
yasal güvence mimarisi inşa edilmeden, yaygın ve nitelikli bir kitlesel eğitim altyapısı kurulmadan,
salt dışarıdan ithal edilen makineler, yüksek ücretli yabancı teknisyenler ve kısa vadeli dış krediler
vasıtasıyla yürütülmeye çalışılan teknoloji transferi operasyonlarının, neden makroekonomik
düzeyde yapısal ve sürdürülebilir bir sınai kalkınma hamlesi doğuramadığını kurumsal iktisat teorisi
zemininde rasyonel bir biçimde deşifre etmektedir.

4.3 Alternatif Senaryolar

4.3.1 Erken Matbaa Yaygınlaşmasının Olası Etkileri
Matbaa teknolojisinin erken ve kitlesel bir şekilde içselleştirilmesinin yaratacağı

makroekonomik etkileri doğru analiz edebilmek için, Batı Avrupa tecrübesinde somutlaşan
"enformasyon akışı, beşeri sermaye birikimi ve iktisadi büyüme" arasındaki doğrusal korelasyonu
Osmanlı yapısal şartlarına uyarlamak gerekmektedir. Avrupa örneğinde kitle baskı imkânları,
kitapları toplumsal bilgi altyapısının en stratejik ve kalıcı donanımı haline getirmiş; nitekim kişi
başına düşen basılı materyal hacmindeki istikrarlı yükseliş, ileri düzey okuryazarlık oranlarının
artması ve modern iktisadi kalkınmanın tarihsel başlangıcıyla doğrudan ilişkilendirilmiştir (Buringh
& Van Zanden, 2009: 414-417). Erken modern dönemde, başlangıçta okuryazarlık oranları görece
sınırlı olsa dahi, İncil gibi dini metinlerin ve seküler el kitaplarının geniş kitleler tarafından yoğun
bir taleple karşılaşması, neşriyat sektörünü henüz sanayi devrimi öncesinde bile ölçek
ekonomileriyle işleyen kurumsal bir endüstri kolu haline getirmiştir (Febvre & Martin, 2000, ss.
42-45). Bu tarihsel dinamik, Osmanlı Devlet’inde Arap harfli matbaanın çok daha erken bir tarihte
serbest bırakılması durumunda; başlangıçta yerli kitap talebi dar bir çerçevede kalsa bile, zamanla
üretim hacminde, sektörel gelirlerde ve entelektüel canlılıkta ciddi sıçramalar yaşanabileceğini
göstermektedir.

Osmanlı iktisadi yapısı üzerine kurulan çağdaş ekonomi politik modelleri, kitlesel baskı
teknolojisinin hem doğrudan üretim kanalları hem de dolaylı piyasa etkileri vasıtasıyla toplumsal
artık üzerinde net pozitif etkiler doğuracağını öngörmektedir. Coşgel, Miceli ve Rubin
(2012:134-137) tarafından geliştirilen kuramsal yaklaşıma göre; reel ücretlerin geriliği ve satın alma
gücünün düşüklüğü sebebiyle Osmanlı'daki kitap talebinin Batı Avrupa'ya kıyasla başlangıçta çok
daha zayıf kalacağı bir gerçektir; buna karşın, matbaa teknolojisinin devreye girmesi beşeri sermaye
birikimini ve iş gücü verimliliğini kaçınılmaz olarak tetikleyeceğinden, toplumsal refah fazlasını her
halükarda yukarı taşıyacaktı. Basılı metinlerin ucuzlaması ve bilgiye erişim maliyetlerinin radikal
biçimde düşmesi, bireylerin okuma-yazma öğrenme ve eğitime yatırım yapma motivasyonunu
güçlendirecek; bu durum uzun vadede gelir düzeyini yükselterek dönüp tekrar kitap talebini artıran
rasyonel bir "pozitif geri besleme döngüsü” inşa edecekti. Osmanlı imparatorluğunun geç
dönemlerinde dahi tecrübe edilen kronik düşük okuryazarlık oranlarının, büyük ölçüde matbaa
teknolojisinin kamusal alana kabul edilmesindeki yüzyıllık gecikmenin yapısal bir faturası olduğu,
yapılan ampirik çalışmalarda özellikle vurgulanmaktadır (Coşgel vd., 2012:139). Bu doğrultuda,
erken dönem matbaa yaygınlığının uzun vadeli kalkınma patikaları üzerindeki dönüştürücü gücünü

45