Page 25 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

kapalı bir dolaşım sistemine mahkûm etmiştir (Dittmar,2011: 1133–1172).
Avrupa, baskı teknolojisini hem yerel dillerde kitlesel üretim yapmak hem de denizaşırı

pazarlara açılmak amacıyla eşzamanlı kullanarak ticari ve entelektüel ağlarını küresel ölçekte
genişletmiştir. İktisat tarihi ve bilim sosyolojisi literatüründe, matbaanın Batı dünyasında tetiklediği
bu bilgi stoku artışının, sanayileşme öncesi dönemde nümerik ve istatistiksel düşünce kalıplarının
kurumsallaşmasıyla doğrudan bağlantılı olduğu savunulmaktadır. Özellikle "politik aritmetik",
nüfus hesaplamaları ve muhasebe pratikleri, erken modern devletlerin toplumsal ve demografik
verileri ilk kez rasyonel/sayısal bir düzlemde kavramaya başlamasını sağlamıştır. Bilginin
standartlaşmasını sağlayan matbaa sayesinde dolaşıma giren bu nicel akıl yürütme biçimleri, ticari
rehberler, fiyat listeleri ve nüfus tabloları aracılığıyla kitleselleşmiş; böylece 19. yüzyılda yaşanacak
olan büyük istatistik devrimine gerekli epistemik ve metodolojik zemini hazırlamıştır (Porter, 2003).

Avrupa'da matbaa ağlarının genişlemesi ile ampirik ve nicel bilgiye yönelik toplumsal talebin
yükselişi arasındaki bu paralellik, bilgi teknolojilerinin yalnızca üretilen metin sayısını artırmakla
kalmayıp, bilginin işlenme, tasnif edilme ve yönetilme biçimlerini de kökten dönüştürdüğünü
doğrulamaktadır. Sonuç olarak, Batı Avrupa'da matbaanın erken evrede benimsenmesi; hem
yayıncılık pazarının büyümesini doğrusal olarak etkilemiş hem de piyasa entegrasyonu, rasyonel
bürokrasi ve nicel devlet kapasitesinin artışı gibi dolaylı mekanizmalar üzerinden uzun dönemli
iktisadi kalkınma patikasını belirleyen yapısal bir kurumsal dönemeç teşkil etmiştir. Osmanlı
İmparatorluğu'nda ulema ve saray dengelerini korumak adına işletilen seçici kısıtlama rejimi ile
Avrupa'daki bu dinamik süreç arasındaki tarihsel karşıtlık, kurumsal iktisat literatüründe bilgi
teknolojilerinin makroekonomik performans üzerindeki yapısal etkilerini analiz etmek adına en
temel karşı örneklerden birini sunmaktadır (Dincecco & Onorato, 2017; Foroni, 2021).

2.2.2 Osmanlı-Avrupa Bilgi Dolaşımı Farkları
Avrupa'da matbaanın erken dönemde yaygınlaşması; bilgi birikimini artırmanın yanı sıra

ekonomik büyüme, pazar entegrasyonu ve devletin veri toplama (nicel) kapasitesini geliştiren çok
yönlü bir kurumsal dönüm noktası olmuştur (Dittmar, 2011: 1137). Bu süreçte kitap üretimindeki
patlama, okuryazarlığı ve beşeri sermaye kalitesini doğrudan yükseltmiş; basılı ticari haberler ile
teknik kılavuzlar ise piyasalar arasındaki bilgi akışını hızlandırarak ekonomik bütünleşmeyi
sağlamıştır (Dittmar, 2011:1162-1165). Buna tezat olarak, Osmanlı coğrafyasında Arap alfabesiyle
kitap basımına getirilen ağır sınırlamalar, yerel kitap piyasasının el yazmasına bağımlı, dar ve yavaş
işleyen bir yapıda kalmasına neden olmuştur (Kuran, 2011: 103-105). Aynı yüzyıllarda Venedik ve
Roma gibi İtalyan şehirlerinde Osmanlı pazarı için Arap harfli kitapların kolayca basılabilmesi,
matbaanın gecikmesindeki temel etkenin teknik yetersizlikler değil; ulema ile saray arasındaki güç
dengeleri, yerel aktörlerin ekonomik çıkarları ve dini-siyasi meşruiyet kaygıları olduğunu açıkça
ortaya koymaktadır (Rubin, 2017: 124-128).

Avrupa'da matbaanın erken dönemde yaygınlaşması; bilgi birikimini artırmanın yanı sıra
ekonomik büyüme, pazar entegrasyonu ve devletin veri toplama (nicel) kapasitesini geliştiren çok
yönlü bir kurumsal dönüm noktası olmuştur. Bu süreçte kitap üretimindeki patlama, okuryazarlığı

23