Page 24 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

2.2 Bilgi Akışında Avrupa ile Karşılaştırma

2.2.1 Avrupa'da Matbaanın Yaygınlaşması
Erken modern Avrupa'da kitap üretimini katlayarak geniş bir bilgi altyapısı donanımı oluşturan

ve fikirlerin depolanıp stratejik bir meta olarak serbestçe dolaşıma girmesini sağlayan matbaa
teknolojisinin yaygın kullanımı; bilgiye erişim maliyetlerini radikal bir biçimde düşürmek suretiyle
okuma becerilerini, teknik uzmanlaşmayı ve toplumsal tabandaki beşeri sermaye birikimini doğrusal
olarak tetiklemiş ve böylece kişi başına düşen kitap arzındaki bu kitlesel artış üzerinden modern
iktisadi kalkınmanın, kurumsal dönüşümün ve endüstriyel büyüme döngülerinin en hayati uzun
dönemli önkoşullarını inşa etmiştir (Becker & Woessmann, 2009; Dittmar, 2011).

Matbaa teknolojisinin Avrupa'da hızla yaygınlaşması, yalnızca dini kaynakların çoğaltılmasıyla
sınırlı kalmamış; ticari, hukuki ve teknik bilgileri içeren yayınların üretimini de hızlandırarak
ekonomik kalkınmayı doğrudan ve dolaylı kanallarla beslemiştir. Erken modern Avrupa'da
okuryazarlık oranları henüz düşük seviyelerdeyken bile, İncil gibi dini metinlere yönelik kitlesel
talep, kitap piyasasında sanayi tipi bir ölçek ekonomisinin doğmasını sağlamıştır. Kitabın mekanik
yöntemlerle kütlesel olarak basılması, yayıncılık sektörünün üretim hacmini ve gelirlerini katlarken,
toplam toplumsal refah ve artık üzerinde de pozitif bir etki yaratmıştır. Eltjo Buringh ve Jan Luiten
van Zanden (2009), uzun dönemli kitap arzı verilerini inceledikleri çalışmalarında, basılı kitapları
ekonomik sistemin en stratejik "bilgi altyapısı donanımı" olarak tanımlamaktadır. Benzer şekilde
Joerg Baten ve van Zanden (2008), toplumların kişi başına ürettiği kitap miktarı ile modern
ekonomik büyümenin başlangıcı arasında doğrudan ve anlamlı bir nedensellik bağı olduğunu
ampirik olarak ortaya koymuştur. Jeremiah Dittmar (2011) ise matbaa teknolojisine erken ev
sahipliği yapan Avrupa kentlerinin, bu altyapıya geç kavuşan kentlere kıyasla çok daha hızlı
büyüdüğünü saptamıştır. Dittmar'a göre matbaa; özellikle basılı ticari haber yapraklarının, fiyat
listelerinin ve denizcilik haritalarının piyasalar arasındaki bilgi akışını hızlandırmasını sağlamış,
işlem maliyetlerini düşürmüş ve böylece erken modern dönemde pazar entegrasyonunu ve iktisadi
genişlemeyi tetikleyen temel bir mekanizma işlevi görmüştür.

Bu bulgular, matbaanın Avrupa’da yalnızca kültürel bir yenilik değil, bilgiye erişim maliyetlerini
düşürerek piyasa entegrasyonunu ve beşeri sermaye birikimini tetikleyen radikal bir
kurumsal-ekonomik dönüşüm motoru olduğunu ortaya koymaktadır. Batı’da kitap arzının
kitleselleşmesiyle yaşanan bu iktisadi sıçrama, aynı dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nda Arap
harfli yayıncılığın ulema denetimindeki el yazması pazarını ve devletin dini meşruiyet ağlarını
korumak amacıyla sıkı kısıtlamalara tabi tutulmasıyla derin bir tezat oluşturur. Nitekim 16. ve 17.
yüzyıllarda Venedik ve Roma gibi Avrupa merkezlerinde Kitâb-ı Salâti’s-Sevâî veya fıkıh metinleri
gibi Arap alfabesiyle basılmış eserlerin Osmanlı pazarına ihraç edilmek üzere üretilebilmesi,
matbaanın önündeki engellerin teknik yetersizliklerden ziyade, yerel aktörlerin kurumsal çıkarları
ve egemen elitlerin rıza üretme stratejileriyle ilgili olduğunu kanıtlamaktadır. Avrupa şehirlerinde
baskı teknolojisi kâr odaklı ve dinamik bir bilgi altyapısı donanımı olarak hızla içselleştirilirken,
Osmanlı dünyasındaki seçici korumacılık, İslami ilim literatürünü uzun süre el yazmasına dayalı

22