Page 18 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

oranda dışarıdan ithal edilmesi ve İbrahim Müteferrika'nın matbaa kurmak için sunduğu risalede bu
teknolojinin adeta "üzerindeki örtünün kaldırıldığı" yönünde ifade edilmesi, geçmişteki
kısıtlamaların kurumsal ağırlığını göstermektedir. Ancak 18. yüzyılda yerel seçkinlerin (ayanların)
yükselişiyle birlikte ortaya çıkan yeni meşruiyet kaynakları bu dengeyi değiştirmiş ve kısıtlamalar
kademeli olarak kaldırılmıştır. Bu durum, Osmanlı'daki teknolojik gecikmenin yalnızca soyut
"kültürel" nedenlerle açıklanamayacağını; aksine kurumsal yapıların ve meşruiyet ilişkilerinin asıl
belirleyici faktör olduğunu ortaya koymaktadır (Titleman, 2024: 1-21).

Bu çalışmada, Osmanlı Devleti'nde matbaanın gecikmeli kabul edilmesinin nedenleri ve bu
gecikmenin bilgi üretimi, kâğıt kullanımı ve sanayileşme süreçleri üzerindeki etkileri
incelenmektedir. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği araştırmada konu, tarihsel ve
karşılaştırmalı bir perspektifle ele alınmıştır. Çalışmanın temel veri kaynağını Osmanlı iktisat tarihi,
teknoloji tarihi ve kurumsal iktisat literatüründe yer alan akademik eserler oluşturmaktadır. Literatür
taraması yoluyla elde edilen veriler değerlendirilerek Osmanlı Devleti ile Avrupa'daki matbaa
deneyimleri karşılaştırılmış, matbaanın yaygınlaşmasını etkileyen kurumsal, ekonomik ve siyasal
faktörler analiz edilmiştir. Ayrıca kâğıt üretimi ve Yalova Kâğıt Fabrikası örneği üzerinden bilgi
teknolojileri ile sanayileşme arasındaki yapısal ilişki ortaya konulmaya çalışılmıştır.

16