Page 83 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

Her çeşit banka faizinin İslam’ın yasakladığı riba olduğu biçimindeki anlayış ülkemizde genel kabul
görmüş bakış açısı olarak belirtilebilir. Bu yöndeki görüşlerin özü ve özetini 20. yüzyıl Türkiye’sinin en önde
gelen tefsir alimi Elmalı Hamdi Yazır’ın ‘Hak Dini, Kur’an Dili’ adlı tefsirinde bulabiliriz.

Söz konusu eleştirilerin tümü iki taraflı borç verme ilişkisi çerçevesinde bir anlam ifade edebilir. Halbuki
günümüzde faiz deyince banka dediğimiz kurumlar akla gelir öncelikle. Burada ise üç taraflı bir ilişki söz ko-
nusudur: Bankaya tasarruflarını yatıran mevduat sahipleri, aracı kurum olarak banka ve bankanın kredi verdiği
işletme veya fertler. Buradaki faiz yasağına ilişkin gerekçelerle ilgili olarak söylenmesi gereken esas husus
şudur: Bütün bu ve benzeri eleştiriler klasik banka mevduat faizi ve kredi faiziyle ilgili olarak geçerliyse, faizsiz
bankacılık yaptığı ifade edilen katılım bankalarının mevduata verdiği kar payı ve kredi kullandırmada uyguladığı
vade farkının söz konusu olduğu ‘murabaha’ uygulaması için de aynen geçerlidir. Tefsirde belirtilen gerekçe-
lerin tümü iki taraflı borç verme ilişkisi çerçevesinde anlamlı olabilir.

Değerlendirmemizin başlangıcında da katılım bankacılığı uygulamasının başlamasından çok önceleri
bile klasik bankalardaki mevduat ve kredi faizinin Kur’an’da yasaklanan riba ile aynı şey olmadığını savunan
birçok alim olduğunu belirtmiştik. Katılım bankacılığının kredi kullandırma uygulamasının %90’ından fazla-
sının ‘murabaha’ yöntemi olduğu, bu yöntemde ise bankaya fon yatıranlara ödenen kar payı ve kredi kullanan-
lara uygulanan vade farkı oranlarının klasik banka mevduat ve kredi faizleriyle çok yakın ve aynı yönde
seyrettiği gerçeğinin açık biçimde görülmesinden sonra bu değerlendirmenin daha da büyük önem kazandığını
rahatlıkla söyleyebiliriz.

Bizi bu yönde bir tartışmanın anlamlı olacağı kanısına yönelten diğer bir hususun son zamanlarda ciddi
din alimlerinden bazılarının makale ve kitaplarındaki değerlendirmeleri olduğunu belirtmek isteriz.

Değerlendirmemizi aşağıdaki sorularla sonuçlandırmanın uygun olacağı kanısına varmış bulunuyoruz.
Bu durumda katılım bankalarının fon kullandırma uygulamaları içinde çok geniş yer tutan murabahayı fıkhi
açıdan eleştirenlerin şu sorulara net bir cevap üretmeleri gerekmektedir: Kısa vadeli kredi için fıkhi açıdan mu-
rabahadan daha uygun bir seçenek öneriyor musunuz? Aksi halde geleneksel bankaların devletin sıkı düzenle-
meleri ve denetimi çerçevesinde yürüttükleri kısa vadeli kredi uygulamasındaki faizin riba olmadığıyla ilgili
daha açık ve net bir tavır ortaya koymak gerekmez mi?

1. LİTERATÜR

Geleneksel bankaların mevduat faizi oranları ile İslami bankalar kar payı oranları arasındaki ilişkiye iliş-
kin literatür incelendiğinde konuyla ilgili çok sayıda çalışma yapıldığı gözlenmiştir. İncelenen çalışmaların
hepsinde de iki faktörün aynı yönde ve birbirine çok yakın seyrettikleri belirlenmiştir. Mevduat faizi oranları
ve kar payı oranlarından hangisinin hangisini etkilediği ile ilgili olarak fikir birliği olmayıp; genel olarak mev-
duat faiz oranlarının kar payı oranlarını etkilediği; kar payı oranlarının mevduat faizi oranlarını etkilemediği
savunulmuştur. Konuya ilişkin çalışmalar kronolojik olarak incelenmiş ve ayrıntıları aşağıda sunulmuştur.

Haron ve Ahmad (2000) tarafından yapılan çalışmada Malezya’da mevduat faiz oranları ve kar payı
oranlarının İslami bankacılık sistemine yatırılan fonlar üzerindeki etkisi araştırılmıştır. Çalışmada Ocak 1984-
Aralık 1998 dönemi geleneksel banka mevduatları tutarı, İslami banka mevduatlarının beklenen kar oranı, ge-
leneksel bankaların vadeli mevduat faiz oranı, İslami bankaların mevduatları tutarı, İslami banka mevduatlarının
beklenen kar oranı ve geleneksel bankaların mevduat faiz oranı aylık verilerinden oluşan veri seti kullanılmıştır.
Yapılan regresyon analizleri sonucunda geleneksel bankaların mevduat faiz oranı ile İslami banka mevduat
tutarı arasında negatif ilişki, İslami banka mevduat kar payı oranı ile mevduat tutarı arasında pozitif ilişki ve
geleneksel banka mevduat tutarları ile İslami bankaları mevduat tutarları arasında negatif ilişki olduğu gözlen-
miştir.

81