Page 53 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

bu temel estetik kriterleri; üzerinde yürümekten çekinilen aşırı gerçekçi çiçek motifli halıların veya
dokunmaya korkulan hantal mobilyaların aksine, geçici bir hevesle eklenmiş gereksiz süslemelerden
arınmış, işlevle tasarımın uyum içinde olduğu örnekler olarak betimler.55 Dönemim literatüründe çoğu
zaman Oryantal ürünler başlığı altında genellenen Osmanlı tekstil ürünleri; nakışlı kumaşlardan halı, kilim
ve dokumalara uzanan yelpezesiyle, bu temel tasarım prensibini sergileyen materyaller arasındadır.

Koleksiyondaki seramik objeler ve çiniler, bitkisel motiflerin stilize edildiği kompozisyon yapıları
ve renk kullanımlarıyla, dönemin tasarım prensiplerini karşılayan modellerdir. Seramik endüstrisi için
temel bir referans kaynağı haline gelen bu eserlerin etkisi iki koldan ilerlemiştir: Birincisi, ana akım sanayi
firmalarının doğrudan İznik modellerini temel alan üretimleri; ikincisi ise başta Arts and Crafts tasarımcıları
olmak üzere sanatçıların bu formları yeniden yorumlayarak geliştirdiği özgün tasarımlardır. On dokuzuncu
yüzyıl Britanya’sında Minton and Co., Derby ve Doulton gibi üreticiler, artan tüketim ve çeşitlilik talebine
yanıt vermek için farklı kültürlerin dekoratif sanatlarına yönelmişlerdir. Bu tasarım stratejileri sonucunda,
yabancı kültürlere ait formlar aslına sadık kopyalar halinde seri üretime dahil edilmiştir.56 Diğer üslup
kaynakları gibi, Osmanlı tasarımları da genişleyen bu dekoratif kelime dağarcığını besleyen bir kaynak
işlevi görmüştür. Arts and Crafts üreticileri ise, bu modellerin renk, motif ve yüzey düzenlemelerini birer
kaynak olarak benimseyerek özgün tasarımlar geliştirmişlerdir. South Kensington Müzesi’ndeki Osmanlı
seramik koleksiyonu da bu süreçte temel bir tasarım arşivi işlevi görmüştür.57 Arts and Crafts akımının
önde gelen isimlerinden William de Morgan’ın 1870’lerin ortalarında South Kensington Müzesi’ndeki
koleksiyonı çalıştığı da bilinmektedir.58

Ne var ki bu objelerin İran işi (Persian) olarak kaydedilmesi, onlardan ilhamla üretilen tasarımların
da İran tasarımı olarak anılmasına neden olmuştur. Burada, sık karşılaşılan İznik ve Şam üretimi ürünlerin
doğru tanımlanamaması başlı başına bir sorun teşkil etmektedir. Eserlerin kökenini saptarken satın alma
kanalları belirleyici bir rol oynar. Doğrudan uluslararası fuarlardan alınan objeler —1851 sergisindeki
Türk nakışları örneğinde olduğu gibi— kesin tanımlamalar yapmaya olanak tanır. Öte yandan, Avrupa’da
faaliyet gösteren aracı satıcılar veya Avrupalı özel koleksiyonlar vasıtasıyla derlenen parçalarda, özellikle
seramik ve halı gruplarında sıkça karşılaşılan hatalı tasnifler köken yanılgılarına yol açmıştır. Bu durum,
büyük ölçüde ilgili dönemdeki Osmanlı sanatının kısıtlı bilgi ve kriterlerle değerlendirilmesinden

55 First Report of the Department of Practical Art, 1853 “Appendix V: Catalogue of Museum of Manufactures” Owen
Jones’un Değerlendirmeleri, s. 232.
56 Francesca Vanke, British Cultural and Aesthetic Relationships with Decorative Arts of the Islamic Orient, with Special
Reference to Ceramics, 1851–1914. (Doktora Tezi, The Open University, 1998).
57 1860’larda Minton & Co. ürünlerinin doğrudan müze koleksiyonlarından esinlendiğini söylemek için henüz çok er-
kendir. Bu dönemdeki üretim, daha çok özel koleksiyon kaynaklarına dayanıyordu. Örneğin Colin Minton Campbell’ın
1856–1858 yıllarında Paris ve İstanbul’dan bizzat topladığı çiniler ve piyasadaki mevcut modeller ana referans kayna-
ğıydı. Ayrıca bkz. Jon Catleugh, William de Morgan Tiles, (Londra: Trefoil Books, 1983), s. 26.
58 Martin Greenwood, The Designs of William de Morgan: A Catalogue, (Ilminster: Richard Dennis ve William E. Wilts-
hire III), 1989, s. 12.

52