Page 34 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

yerini hep korumuştur. Klasik Türk şiirinde kadının toplumdaki rolünü en iyi anlatan metinler doğru
çözümlendiğinde detaylardaki arketipsel doku açığa çıkacaktır. Bahsi geçenlerden biri mürettep divanlardaki
nazım şekillerinde yer alan diğeri ise mesnevilerde sıklıkla geçen ‘Leyla’ tipidir. Evvela mesneviler, anlatmaya
bağlı unsurlardaki detaylarla, toplumsal ve bireysel düzlemdeki dokunun izlerini, kadın konusu da dâhil olmak
üzere, daha açık ortaya koyar. Leyla vü Mecnun Mesnevisi Osmanlı edebiyatında, hangi kalemden çıkarsa
çıksın bir aşk mesnevisi olma gücüyle yayılım alanı ve kültürel etkileşimi en geniş metinlerdendir. Bu mesnevi
okunduğu ve bilindiği geniş yayılım sahasında en çok erkek kahraman üzerinden bir varlık alanı işgal etmiş
gibi gözükür. Fakat bu anlatılarda kadın kahramanlar, üstü örtülü yargılama ve hükümlerle daha doğru tahlil
edildiğinde ikincil planda tutulduğu düşünülen kadının esasında metnin merkezinde olduğu görülür. Kadının
bilinenin tam aksine sezilerini kullanarak meseleler üzerinde çözümleyici güç olması bir tarafa, yeni ifadelerle
isimlerin sonsuz uzamına yeni yüklemler kattığı ve eylemselliği inşa edici yönü Leyla vü Mecnun
Mesnevilerinde öne çıkmaktadır.

Ayrıca klasik Türk şiiri gazelleri dışında mesnevilerde pasif bir kadın haline dönüştürülen Leyla’nın
yaşadığı toplumun baskıcı şartlarına rağmen Mecnun’dan daha mücadeleci ve aşkı adına son derece savunmacı
olduğu olay örgülerinin detaylarında saklıdır. Örneğin Mecnun’dan uzak kaldığı zaman ona defalarca haber ya
da mektup gönderen Leyla’dır. Çölden dönmeyen Mecnun’dur. Sosyal şartlar gereği İbn-i Selam’la
evlendirildiği zaman onu yanında görmek istemeyen hatta karı-koca olmayan Leyla, şahsi tercihini ortaya koyar
ve yanına yaklaştığı zaman kocasını ölümle tehdit bile eder.

Eline hançer alub cüst ü çâlâk
Diledi ki ide kendü zühresi çâk

Girü didi ki bulmayub rehâyı
Eger def idemeyem ejdehâyı

İdem hançer bu derdüme şifâ ben
Helâk-ı cânıla bulam rehâ ben (Edirneli Şahidi, Leyla vü Mecnun, 2619-2620-2621)

Bütün bunlara rağmen örneğin Anadolu’da en uzun ve ilk yazılan Leyla vü Mecnun Mesnevisi’nden
başlamak üzere Leyla’nın özellikleri ve güzellikleri Kays’ın ruh durumuna göre aktarılır. Âşıkların tek ruh, tek
can olacak kadar seven iki sevgili karşısında şairler Kays’ı öne çıkararak bu aşkı aktarırlar.

33