Page 35 - Tarih Çevresi Dergisi

tarih çevresi

çıktığında mühimmatın taşınması için kullanılan arabalarda yolculuk yapılmazdı. Bu tür taşıma araçları, yük
arabası, top arabası ve sirem arabası gibi adlarla anılırdı. Seyahat etmek için kullanılan arabalar ise, Osmanlı
hanedan mensuplarının bir yerden başka bir yere giderken tercih ettikleri araçlardı. Tören arabaları ise genellikle
gelin alaylarında ya da valide alaylarında gezinti amacıyla kullanılırdı.7

Osmanlı Devleti’nin ilk dönemlerinde İstanbul’da araba kullanımı oldukça sınırlıydı. Arabalar genellikle
şehir içinde taş gibi ağır yüklerin taşınmasında veya saraya odun naklinde kullanılıyordu. Bunun nedeni, binek
hayvanlarının, arabalara kıyasla daha az yükü daha uzun sürede taşıyabilmesiydi.8

Osmanlı’da ilk arabalar 15. yüzyılın sonlarına doğru ortaya çıkmıştır. Ancak bu araçlar, savaşlarda
büyük topların taşınması amacıyla geliştirilmişti. 9 Yolculuk için araba kullanımının başlaması ise Batı
dünyasıyla kurulan temasların bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Bu amaçla kullanılan ilk arabalar, kağnı tipi
arabalardı. Kağnı, iki tekerleğin üzerine yerleştirilmiş üç tahtadan oluşan basit bir yapıya sahiptir ve öküzler
tarafından çekilirdi. Kağnının üretiminin kolay olması nedeniyle Anadolu’da yaygın biçimde kullanıldığı
görülür. 10 Bu yüzyıllarda, Osmanlı padişahlarının hastalanmaları ya da yaşlılık sebebiyle yürüyememeleri
durumunda at yerine araba ile seyahat etmeyi tercih etmeleri, şehir içindeki araba kullanımını artırmıştır. Bu
dönemde kullanılan arabalar ise yay sistemine sahip olmayan basit arabalardı. 11

Osmanlı toplum yaşamında gündelik ulaşım aracı olarak kullanılan arabalar, özellikle kadınların
seyahatlerinde tercih edilen modeller, genellikle dört tarafı kapalı ve dikdörtgene yakın kasalı yapılar şeklinde
tasarlanmıştır. Bu arabalar çoğunlukla iki öküz ya da iki at tarafından çekilmekteydi. 12 Harp zamanlarında
kullanılan arabalar ise, malzeme taşımaktan ziyade, savaş meydanlarında yaralanan askerlerin tahliyesinde
işlev görmekteydi. 13 Öte yandan, ağır top ve yük taşımaya mahsus arabalar yolcu taşımacılığı amacıyla
kullanılmamaktaydı. Saray çevresinde ve üst düzey devlet erkânının kullanımında olan binek arabaları ise,
döneminin toplumsal statü göstergesi olarak da değerlendirilebilecek; hınto, koçu, kâtip odası, kupa, talika,
landon, fayton, kira ve konak arabası gibi farklı türlerden oluşmaktaydı.

16. yüzyıl itibarıyla Osmanlı sarayında padişahların kullandığı arabalar, gösterişten uzak, sade bir tarzda
inşa edilmiştir. Aynı dönemde kadın sultanların taşınma aracı olarak ise genellikle tahtırevan tercih edilmekteydi.
Ancak yüzyılın sonlarına gelindiğinde, sarayda iç kısmı kırmızı kumaşlarla döşenmiş, dış yüzeyinde süslemeler
bulunan ve bir basamağa sahip olan özel yapım arabaların varlığına rastlanmaktadır. 14 Bu yeni araç tipinin

7 Dilek Doğan, 16-18. Yüzyıl Minyatürlerinde Osmanlı Arabaları, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat
Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2011, s. 308-327.
8 Ahmet Refik Altınay, ‘’İstanbul’un Odun Meselesi’’, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C. 1, Ankara 1993, s. 219.
9 Gabor Agoston, ‘’Top’’, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 41, İstanbul 2012, s. 240.
10 İlhan Tekeli-Selim İlkin, ‘’Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. Yüzyılda Araba Teknolojisi Ve Karayolu Yapımındaki Ge-
lişmeler’’, Cumhuriyetin Harcı, C. 3, İstanbul 2003, s. 80-81.
11 Tekeli-İlkin, a.g.e., s. 83.
12 Doğan, a.g.t,.s. 61.
13 İpşirli, a.g.m., s. 243.
14 Tekeli-İlkin, a.g.e., s. 83.

34